सीखें › पाठ संग्रह ›
नवग्रह मंत्र: नौ ग्रहों के मंत्र
AstroQuotient की ओर से · नवग्रह स्तोत्र: महर्षि व्यास कृत (परंपरा के अनुसार)
वैदिक ज्योतिष के नवग्रह हैं: सूर्य, चंद्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु और केतु। हर ग्रह के अपने मंत्र हैं। कुंडली में कमज़ोर या पीड़ित ग्रह के मंत्र का जप ज्योतिष के सबसे पुराने और सौम्य उपायों में से एक है।
इस पृष्ठ पर हर ग्रह का बीज मंत्र, ऋषि व्यास के नवग्रह स्तोत्र से उस ग्रह का श्लोक, जप का पारंपरिक दिन और समय, और ग्रह किन बातों का कारक है, यह दिया गया है। लंबे वैदिक मंत्र स्वर-सहित पढ़े जाते हैं, इसलिए उन्हें किसी गुरु से सीखना अच्छा है।
बीज मंत्र
| ग्रह | बीज मंत्र | कारक |
|---|---|---|
| सूर्य | ॐ ह्रां ह्रीं ह्रौं सः सूर्याय नमःOm hraam hreem hraum sah suryaya namah | आत्मविश्वास, स्वास्थ्य और ऊर्जा, पिता, अधिकार और मान-सम्मान |
| चंद्र | ॐ श्रां श्रीं श्रौं सः चन्द्रमसे नमःOm shraam shreem shraum sah chandramase namah | मन की शांति, भावनाएँ, नींद, माता और घर |
| मंगल | ॐ क्रां क्रीं क्रौं सः भौमाय नमःOm kraam kreem kraum sah bhaumaya namah | साहस, ऊर्जा, भूमि-संपत्ति, भाई, और क्रोध पर नियंत्रण |
| बुध | ॐ ब्रां ब्रीं ब्रौं सः बुधाय नमःOm braam breem braum sah budhaya namah | वाणी, विद्या, व्यापार, हिसाब-किताब और लेखन-कौशल |
| गुरु (बृहस्पति) | ॐ ग्रां ग्रीं ग्रौं सः गुरवे नमःOm graam greem graum sah gurave namah | ज्ञान, संतान, गुरुजन, (स्त्रियों के लिए) विवाह और सौभाग्य |
| शुक्र | ॐ द्रां द्रीं द्रौं सः शुक्राय नमःOm draam dreem draum sah shukraya namah | विवाह और संबंध, सुख-सुविधा, कला और सौंदर्य |
| शनि | ॐ प्रां प्रीं प्रौं सः शनैश्चराय नमःOm praam preem praum sah shanaishcharaya namah | धैर्य, लगातार परिश्रम, आयु, और साढ़ेसाती या शनि की दशा |
| राहु | ॐ भ्रां भ्रीं भ्रौं सः राहवे नमःOm bhraam bhreem bhraum sah rahave namah | भ्रम, अचानक होने वाली घटनाएँ, भय और बेचैन महत्वाकांक्षा |
| केतु | ॐ स्रां स्रीं स्रौं सः केतवे नमःOm sraam sreem sraum sah ketave namah | वैराग्य, आध्यात्मिक उन्नति, अचानक हानि और स्वास्थ्य की चिंताएँ |
जप कैसे करें
- ग्रह चुनें अपनी कुंडली से: प्रायः चल रही दशा का स्वामी जब कमज़ोर हो, गोचर में कष्ट देता ग्रह (जैसे साढ़ेसाती में शनि), या जिस ग्रह की ओर आपकी रिपोर्ट या AstroQPT संकेत करे। नौ ग्रहों का एक साथ पाठ, जैसे नवग्रह स्तोत्र, सभी ग्रहों के संतुलन की सामान्य प्रार्थना है।
- ग्रह के दिन से आरंभ करें, स्नान के बाद, स्वच्छ और शांत स्थान पर। बहुत से लोग 108 मनकों की माला से जप करते हैं।
- कितना: रोज़ एक माला (108 बार) अच्छा नियम है। तालिका में दी गई बड़ी संख्या पूरे अनुष्ठान की पारंपरिक जप-संख्या है, जो प्रायः कई दिनों में, अक्सर पंडित जी की सहायता से, पूरी की जाती है।
- सही भाव के साथ: मंत्र ग्रह के अपने गुणों के साथ सबसे अच्छा फल देते हैं: शनि के लिए अनुशासन और सेवा, सूर्य के लिए पिता का सम्मान और सत्य, बुध के लिए मधुर वाणी।
नवग्रह स्तोत्र (व्यासकृत)
एक प्रार्थना के रूप में पढ़े जाने वाले इन नौ श्लोकों में बारी-बारी से हर ग्रह की वंदना है। अंतिम श्लोक कहता है कि जो इसे एकाग्र मन से दिन या रात में पढ़ता है, उसकी बाधाएँ शांत होती हैं।
जपाकुसुमसंकाशं काश्यपेयं महाद्युतिम्।
तमोऽरिं सर्वपापघ्नं प्रणतोऽस्मि दिवाकरम् ॥ १॥
Japakusuma-sankasham kashyapeyam mahadyutim,
Tamorim sarva-papaghnam pranatosmi divakaram.
I bow to the Sun, red as the hibiscus flower, son of Kashyapa, of great brilliance, enemy of darkness, who removes all wrongs.
जपाकुसुम (गुड़हल) के फूल जैसे लाल, कश्यप के पुत्र, महान तेज वाले, अंधकार के शत्रु और सब पापों को नष्ट करने वाले सूर्यदेव को मैं प्रणाम करता हूँ।
दधिशंखतुषाराभं क्षीरोदार्णवसंभवम्।
नमामि शशिनं सोमं शम्भोर्मुकुटभूषणम् ॥ २॥
Dadhi-shankha-tusharabham kshirodarnava-sambhavam,
Namami shashinam somam shambhor-mukuta-bhushanam.
I bow to the Moon, white as curd, the conch and snow, born of the ocean of milk, the ornament on Shiva's crown.
दही, शंख और हिम के समान श्वेत, क्षीरसागर से उत्पन्न और भगवान शंकर के मुकुट के आभूषण चंद्रदेव को मैं नमन करता हूँ।
धरणीगर्भसंभूतं विद्युत्कान्तिसमप्रभम्।
कुमारं शक्तिहस्तं तं मंगलं प्रणमाम्यहम् ॥ ३॥
Dharani-garbha-sambhutam vidyut-kanti-samaprabham,
Kumaram shakti-hastam tam mangalam pranamamyaham.
I bow to Mars, born of the Earth, shining like lightning, ever young, holding a spear in his hand.
पृथ्वी के गर्भ से उत्पन्न, बिजली के समान कांति वाले, कुमार रूप और हाथ में शक्ति (भाला) धारण करने वाले मंगलदेव को मैं प्रणाम करता हूँ।
प्रियंगुकलिकाश्यामं रूपेणाप्रतिमं बुधम्।
सौम्यं सौम्यगुणोपेतं तं बुधं प्रणमाम्यहम् ॥ ४॥
Priyangu-kalika-shyamam rupenapratimam budham,
Saumyam saumya-gunopetam tam budham pranamamyaham.
I bow to Mercury, dark green as the priyangu bud, of matchless form, gentle and full of gentle qualities.
प्रियंगु की कली जैसे श्याम वर्ण, अनुपम रूप वाले, सौम्य और सौम्य गुणों से युक्त बुधदेव को मैं प्रणाम करता हूँ।
देवानां च ऋषीणां च गुरुं काञ्चनसंनिभम्।
बुद्धिभूतं त्रिलोकेशं तं नमामि बृहस्पतिम् ॥ ५॥
Devanam cha rishinam cha gurum kanchana-sannibham,
Buddhi-bhutam trilokesham tam namami brihaspatim.
I bow to Jupiter, teacher of the gods and the sages, golden in colour, wisdom itself, lord of the three worlds.
देवताओं और ऋषियों के गुरु, स्वर्ण के समान कांति वाले, बुद्धि के स्वरूप और तीनों लोकों के स्वामी बृहस्पतिदेव को मैं नमन करता हूँ।
हिमकुन्दमृणालाभं दैत्यानां परमं गुरुम्।
सर्वशास्त्रप्रवक्तारं भार्गवं प्रणमाम्यहम् ॥ ६॥
Hima-kunda-mrinalabham daityanam paramam gurum,
Sarva-shastra-pravaktaram bhargavam pranamamyaham.
I bow to Venus, white as snow, the jasmine and the lotus stem, the great teacher of the daityas, master of all the shastras.
हिम, कुंद के फूल और कमल-नाल के समान श्वेत, दैत्यों के परम गुरु और सब शास्त्रों के ज्ञाता भार्गव (शुक्र) को मैं प्रणाम करता हूँ।
नीलांजनसमाभासं रविपुत्रं यमाग्रजम्।
छायामार्तण्डसंभूतं तं नमामि शनैश्चरम् ॥ ७॥
Nilanjana-samabhasam ravi-putram yamagrajam,
Chhaya-martanda-sambhutam tam namami shanaishcharam.
I bow to Saturn, dark as blue collyrium, son of the Sun and elder brother of Yama, born of Chhaya and the Sun.
नीले काजल जैसी आभा वाले, सूर्य के पुत्र, यम के बड़े भाई और छाया तथा सूर्यदेव से उत्पन्न शनिदेव को मैं नमन करता हूँ।
अर्धकायं महावीर्यं चन्द्रादित्यविमर्दनम्।
सिंहिकागर्भसंभूतं तं राहुं प्रणमाम्यहम् ॥ ८॥
Ardha-kayam mahaviryam chandraditya-vimardanam,
Simhika-garbha-sambhutam tam rahum pranamamyaham.
I bow to Rahu, of half a body and great power, who eclipses the Moon and the Sun, born of Simhika.
आधे शरीर वाले, महान पराक्रमी, चंद्र और सूर्य को ग्रसने वाले और सिंहिका के गर्भ से उत्पन्न राहु को मैं प्रणाम करता हूँ।
पलाशपुष्पसंकाशं तारकाग्रहमस्तकम्।
रौद्रं रौद्रात्मकं घोरं तं केतुं प्रणमाम्यहम् ॥ ९॥
Palasha-pushpa-sankasham taraka-graha-mastakam,
Raudram raudratmakam ghoram tam ketum pranamamyaham.
I bow to Ketu, red as the palash flower, head among the stars and planets, fierce and powerful.
पलाश के फूल जैसे रंग वाले, तारों और ग्रहों में मस्तक के समान, रौद्र स्वभाव वाले और प्रचंड केतु को मैं प्रणाम करता हूँ।
इति व्यासमुखोद्गीतं यः पठेत्सुसमाहितः।
दिवा वा यदि वा रात्रौ विघ्नशान्तिर्भविष्यति॥
Iti vyasa-mukhodgitam yah pathet susamahitah,
Diva va yadi va ratrau vighna-shantir bhavishyati.
Whoever recites this hymn, sung by Vyasa, with a settled mind, by day or by night, finds obstacles calmed.
व्यासजी के मुख से गाए इस स्तोत्र का जो एकाग्र मन से दिन या रात में पाठ करता है, उसकी बाधाएँ शांत होती हैं।
कौन-सा ग्रह आपके लिए? फ्री कुंडली में आपकी दशाएँ और ग्रहों का बल दिखता है, और AstroQPT आपकी कुंडली देखकर बता सकता है कि किस ग्रह पर ध्यान देना है।
AstroQPT से पूछें →अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
बीज मंत्र क्या होता है?
पवित्र अक्षरों (जैसे सूर्य के लिए ह्रां, ह्रीं, ह्रौं) से बना छोटा मंत्र, जिसके अंत में ग्रह का नाम और नमः होता है। यह सीखने और जपने में सबसे सरल ग्रह-मंत्र है।
मुझे किस ग्रह का मंत्र जपना चाहिए?
जिसकी ओर आपकी कुंडली संकेत करे: प्रायः चल रही दशा का कमज़ोर स्वामी, या गोचर में कष्ट देता ग्रह, जैसे साढ़ेसाती में शनि। फ्री कुंडली में आपकी दशाएँ दिखती हैं, और AstroQPT बता सकता है कि किस ग्रह पर ध्यान देना है।
नवग्रह मंत्र कितनी बार जपना चाहिए?
रोज़ एक माला (108 बार) अच्छा नियम है। पारंपरिक पूरी संख्या (सूर्य के 7,000 से शनि के 23,000 तक) कई दिनों के पूरे अनुष्ठान के लिए है।
क्या नौ ग्रहों के मंत्र एक साथ जप सकते हैं?
हाँ। नवग्रह स्तोत्र, जिसमें हर ग्रह का एक श्लोक है, सभी नौ ग्रहों के संतुलन के लिए एक प्रचलित दैनिक प्रार्थना है।
संग्रह में और पढ़ें
ज्योतिष और भक्ति-पाठ आस्था और चिंतन की परंपराएँ हैं; ये डॉक्टर, वकील या वित्तीय सलाहकार की सलाह का विकल्प नहीं हैं।