सीखें › पाठ संग्रह ›
ललिता सहस्रनाम: सहस्र नाम, परिचय के साथ
AstroQuotient की ओर से · ब्रह्मांड पुराण से, वाग्देवियों द्वारा रचित, हयग्रीव द्वारा अगस्त्य को उपदिष्ट
ललिता सहस्रनाम श्रीविद्या परंपरा की दिव्य माता ललिता त्रिपुरसुंदरी के सहस्र नामों का स्तोत्र है। यह ब्रह्मांड पुराण से है: देवी की आज्ञा से आठ वाग्देवियों ने इसकी रचना की, और हयग्रीव ने इसका उपदेश अगस्त्य मुनि को दिया। सहस्रनामों में यह इस बात में अनोखा है कि इसमें कोई नाम दोहराया नहीं गया और कोई भराव शब्द नहीं है: हर नाम एक अलग विशेषण है, और क्रम से ये उनके रूप, भंडासुर पर विजय, उनके मंत्र, कुंडलिनी के जागरण और शुद्ध चेतना के रूप में उनके स्वरूप का वर्णन करते हैं। भास्करराय का सौभाग्य भास्कर भाष्य इसकी प्रसिद्ध व्याख्या है।
पृष्ठ उसी रूप में है जिसमें इसका पाठ प्रायः होता है: विनियोग और न्यास, ध्यान और मानसिक पंचपूजा, 183 श्लोकों में सहस्र नाम, और समापन ध्यान। अल्पविराम बताते हैं कि हर नाम कहाँ समाप्त होता है, और नामों को विषय के अनुसार समूहों में रखा गया है, हर समूह के संक्षिप्त परिचय के साथ। (कुछ संस्करणों में पुराण के लंबे आरंभ और समापन अध्याय, पूर्वभाग और उत्तरभाग, भी छपे होते हैं, जो सामान्य दैनिक पाठ का अंग नहीं हैं।) यह स्तोत्र श्रीविद्या परंपरा का है, जो इसे गुरु से सीखने की शिक्षा देती है; आज भक्त इसे घरों और मंदिरों में भी व्यापक रूप से पढ़ते हैं।
विनियोग और न्यास (वैकल्पिक, ध्यान से पहले)
विधिवत पाठ में विनियोग और न्यास ध्यान से पहले आते हैं। विनियोग में स्तोत्र के ऋषि (वशिनी आदि आठ वाग्देवियाँ), छंद, देवता, बीज, शक्ति और उद्देश्य का उच्चारण होता है; न्यास में ऐं, क्लीं और सौः बीज हाथों और शरीर पर स्थापित किए जाते हैं। संस्करणों में इसके विवरण अलग-अलग मिलते हैं; यहाँ सबसे प्रचलित रूप दिया गया है। श्रीविद्या परंपरा में अपने गुरु द्वारा दिया गया रूप ही अपनाएँ। रोज़ के पाठ में बहुत से लोग ध्यान से आरंभ करते हैं।
विनियोग
- अस्य श्रीललितादिव्यसहस्रनामस्तोत्रमहामन्त्रस्य । वशिन्यादिवाग्देवता ऋषयः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीललितापराभट्टारिकामहात्रिपुरसुन्दरी देवता । ऐं बीजम् । क्लीं शक्तिः । सौः कीलकम् । मम धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधफलपुरुषार्थसिद्ध्यर्थे श्रीललितात्रिपुरसुन्दरीपराभट्टारिकासहस्रनामजपे विनियोगः ॥Asya shrilalitadivyasahasranamastotramahamantrasya vashinyadivagdevata rishayah anushtup chhandah shrilalitaparabhattarikamahatripurasundari devata aim bijam klim shaktih sauh kilakam mama dharmarthakamamokshachaturvidhaphalapurusharthasiddhyarthe shrilalitatripurasundariparabhattarikasahasranamajape viniyogah.Hold a little water in the right palm while reciting, then let it fall.उच्चारण करते समय दाएँ हाथ में थोड़ा जल लें, फिर उसे छोड़ दें।
करन्यास
- ऐं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।Aim angushthabhyam namah.Touch both thumbs with the index fingers.तर्जनी से दोनों अँगूठों को स्पर्श करें।
- क्लीं तर्जनीभ्यां नमः ।Klim tarjanibhyam namah.Touch both index fingers with the thumbs.अँगूठों से दोनों तर्जनियों को स्पर्श करें।
- सौः मध्यमाभ्यां नमः ।Sauh madhyamabhyam namah.Touch both middle fingers with the thumbs.अँगूठों से दोनों मध्यमाओं को स्पर्श करें।
- सौः अनामिकाभ्यां नमः ।Sauh anamikabhyam namah.Touch both ring fingers with the thumbs.अँगूठों से दोनों अनामिकाओं को स्पर्श करें।
- क्लीं कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।Klim kanishthikabhyam namah.Touch both little fingers with the thumbs.अँगूठों से दोनों कनिष्ठिकाओं को स्पर्श करें।
- ऐं करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥Aim karatalakaraprishthabhyam namah.Pass each palm over the palm and back of the other hand.एक हथेली को दूसरे हाथ की हथेली और पीठ पर फेरें।
अङ्गन्यास
- ऐं हृदयाय नमः ।Aim hridayaya namah.Touch the heart with the right hand.दाएँ हाथ से हृदय को स्पर्श करें।
- क्लीं शिरसे स्वाहा ।Klim shirase svaha.Touch the top of the head.सिर के ऊपरी भाग को स्पर्श करें।
- सौः शिखायै वषट् ।Sauh shikhayai vashat.Touch the crown, where the shikha is kept.शिखा के स्थान को स्पर्श करें।
- सौः कवचाय हुम् ।Sauh kavachaya hum.Cross the arms and touch both shoulders (the armour).दोनों हाथ क्रॉस करके दोनों कंधों को स्पर्श करें (कवच)।
- क्लीं नेत्रत्रयाय वौषट् ।Klim netratrayaya vaushat.Touch both eyes and the middle of the brow.दोनों आँखों और भौंहों के बीच स्पर्श करें।
- ऐं अस्त्राय फट् ।Aim astraya phat.Circle the right hand around the head and clap once (the protective weapon).दायाँ हाथ सिर के चारों ओर घुमाकर एक बार ताली बजाएँ (अस्त्र)।
- भूर्भुवस्सुवरोमिति दिग्बन्धः ॥Bhurbhuvassuvaromiti digbandhah.Snap the fingers in the ten directions, sealing the space around you.दसों दिशाओं में चुटकी बजाएँ (दिग्बंध)।
ध्यानम् और पंचपूजा
माँ के स्वरूप के ध्यान के चार श्लोक, मन में की जाने वाली पंचपूजा, और गुरु वंदना।
अरुणां करुणातरङ्गिताक्षीं धृतपाशाङ्कुशपुष्पबाणचापाम् ।
अणिमादिभिरावृतां मयूखैरहमित्येव विभावये भवानीम् ॥ १॥
Arunam karunatarangitakshim dhritapashankushapushpabanachapam,
Animadibhiravritam mayukhairahamityeva vibhavaye bhavanim.
I contemplate Bhavani as my own self: rosy-red, her eyes rippling with compassion, holding noose, goad, flower-arrows and bow, surrounded by the rays of the powers beginning with Anima.
मैं भवानी का अपने स्वरूप के रूप में ध्यान करता हूँ: अरुण वर्ण वाली, करुणा की लहरों से भरे नेत्रों वाली, पाश, अंकुश, पुष्पबाण और धनुष धारण करने वाली, अणिमा आदि सिद्धियों की किरणों से घिरी।
ध्यायेत् पद्मासनस्थां विकसितवदनां पद्मपत्रायताक्षीं हेमाभां पीतवस्त्रां करकलितलसद्धेमपद्मां वराङ्गीम् ।
सर्वालङ्कारयुक्तां सतत मभयदां भक्तनम्रां भवानीं श्रीविद्यां शान्तमूर्तिं सकलसुरनुतां सर्व सम्पत्प्रदात्रीम् ॥ २॥
Dhyayet padmasanastham vikasitavadanam padmapatrayatakshim hemabham pitavastram karakalitalasaddhemapadmam varangim,
Sarvalankarayuktam satata mabhayadam bhaktanamram bhavanim shrividyam shantamurtim sakalasuranutam sarva sampatpradatrim.
Meditate on Bhavani seated on a lotus, her face radiant, eyes long as lotus petals, golden-hued, in yellow garments, a golden lotus in her hand, adorned with every ornament, ever granting fearlessness, bending to her devotees: Shri Vidya, peace embodied, praised by all the gods, giver of every wealth.
कमल पर विराजमान, प्रसन्नमुखी, कमल की पंखुड़ी जैसे बड़े नेत्रों वाली, स्वर्ण आभा वाली, पीले वस्त्रों में, हाथ में स्वर्ण कमल लिए, सब आभूषणों से सजी, सदा अभय देने वाली, भक्तों पर झुकी भवानी का ध्यान करें: श्रीविद्या, शांतमूर्ति, सब देवताओं द्वारा वंदित, सब संपत्ति देने वाली।
सकुङ्कुमविलेपनामलिकचुम्बिकस्तूरिकां समन्दहसितेक्षणां सशरचापपाशाङ्कुशाम् ।
अशेषजनमोहिनीं अरुणमाल्यभूषाम्बरां जपाकुसुमभासुरां जपविधौ स्मराम्यम्बिकाम् ॥ ३॥
Sakunkumavilepanamalikachumbikasturikam samandahasitekshanam sasharachapapashankusham,
Asheshajanamohinim arunamalyabhushambaram japakusumabhasuram japavidhau smaramyambikam.
In japa I remember the Mother: anointed with kumkum, musk on her brow, her glance softly smiling, holding arrows, bow, noose and goad, enchanting all beings, in red garlands, ornaments and garments, radiant as the hibiscus.
जप के समय मैं अंबिका का स्मरण करता हूँ: कुमकुम से अनुलिप्त, ललाट पर कस्तूरी, मंद मुस्कान भरी दृष्टि वाली, बाण, धनुष, पाश और अंकुश धारण करने वाली, सबको मोहित करने वाली, लाल माला, आभूषण और वस्त्रों वाली, जपाकुसुम (गुड़हल) जैसी दीप्त।
सिन्दूरारुण विग्रहां त्रिनयनां माणिक्यमौलि स्फुरत् तारा नायक शेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम् ।
पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलं बिभ्रतीं सौम्यां रत्न घटस्थ रक्तचरणां ध्यायेत् परामम्बिकाम् ॥ ४॥
Sinduraruna vigraham trinayanam manikyamauli sphurat tara nayaka shekharam smitamukhimapinavakshoruham,
Panibhyamalipurnaratnachashakam raktotpalam bibhratim saumyam ratna ghatastha raktacharanam dhyayet paramambikam.
Meditate on the supreme Mother: her body red as vermilion, three-eyed, the moon shining in her ruby crown, smiling, full-breasted, holding a jewelled cup of honey and a red lotus, gentle, her red feet resting on a jewelled pot.
परम अंबिका का ध्यान करें: सिंदूर जैसे लाल शरीर वाली, त्रिनेत्रा, माणिक्य मुकुट में चमकते चंद्रमा वाली, मुस्कुराती, हाथों में मधु से भरा रत्नपात्र और लाल कमल लिए, सौम्य, रत्नकलश पर लाल चरण रखे हुए।
लमित्यादि पञ्चपूजां विभावयेत् ।
Lamityadi panchapujam vibhavayet.
Then offer the five-fold worship in the mind, beginning with 'Lam':
फिर 'लं' आदि से मन में पंचपूजा करें:
लं पृथिवीतत्त्वात्मिकायै श्रीललितादेव्यै गन्धं परिकल्पयामि ।
Lam prithivitattvatmikayai shrilalitadevyai gandham parikalpayami.
Lam: to the Goddess who is the earth element, I offer fragrance.
लं: पृथ्वी तत्त्व रूपा श्रीललिता देवी को मैं गंध अर्पित करता हूँ।
हं आकाशतत्त्वात्मिकायै श्रीललितादेव्यै पुष्पं परिकल्पयामि ।
Ham akashatattvatmikayai shrilalitadevyai pushpam parikalpayami.
Ham: to her who is the element of space, I offer flowers.
हं: आकाश तत्त्व रूपा देवी को मैं पुष्प अर्पित करता हूँ।
यं वायुतत्त्वात्मिकायै श्रीललितादेव्यै धूपं परिकल्पयामि ।
Yam vayutattvatmikayai shrilalitadevyai dhupam parikalpayami.
Yam: to her who is the element of air, I offer incense.
यं: वायु तत्त्व रूपा देवी को मैं धूप अर्पित करता हूँ।
रं वह्नितत्त्वात्मिकायै श्रीललितादेव्यै दीपं परिकल्पयामि ।
Ram vahnitattvatmikayai shrilalitadevyai dipam parikalpayami.
Ram: to her who is the element of fire, I offer the lamp.
रं: अग्नि तत्त्व रूपा देवी को मैं दीप अर्पित करता हूँ।
वं अमृततत्त्वात्मिकायै श्रीललितादेव्यै अमृतं नैवेद्यं परिकल्पयामि ।
Vam amritatattvatmikayai shrilalitadevyai amritam naivedyam parikalpayami.
Vam: to her who is the element of nectar, I offer food as nectar.
वं: अमृत तत्त्व रूपा देवी को मैं अमृत रूपी नैवेद्य अर्पित करता हूँ।
सं सर्वतत्त्वात्मिकायै श्रीललितादेव्यै ताम्बूलादिसर्वोपचारान् परिकल्पयामि ॥
Sam sarvatattvatmikayai shrilalitadevyai tambuladisarvopacharan parikalpayami.
Sam: to her who is all the elements, I offer betel and every other offering.
सं: सर्व तत्त्व रूपा देवी को मैं तांबूल आदि सब उपचार अर्पित करता हूँ।
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
Gururbrahma gururvishnuh gururdevo maheshvarah,
Guruh sakshat parabrahma tasmai shrigurave namah.
The Guru is Brahma, the Guru is Vishnu, the Guru is the god Maheshvara; the Guru is the supreme Brahman itself. Salutations to that Guru.
गुरु ही ब्रह्मा हैं, गुरु ही विष्णु हैं, गुरु ही महेश्वर देव हैं; गुरु साक्षात् परब्रह्म हैं। उन श्रीगुरु को नमस्कार।
हरिः ॐ ॥
Harih om.
सहस्रनाम स्तोत्र
183 श्लोक, जिनमें सहस्र नाम पाठ के क्रम में हैं; अल्पविराम बताते हैं कि एक नाम कहाँ समाप्त होकर अगला शुरू होता है। हर समूह से पहले उसके नामों और भावों का संक्षिप्त परिचय दिया गया है।
श्लोक 1–3
The opening names: the Mother (Shri Mata), the great Queen, seated on the lion throne, who rose from the fire-altar of consciousness to do the gods' work. She shines like a thousand rising suns, four-armed, holding the noose of desire, the goad of restraint, the sugarcane bow of the mind and the five arrows of the senses; her red glow floods the universe.
आरंभ के नाम: श्रीमाता, श्रीमहाराज्ञी, सिंहासन की स्वामिनी, जो देवताओं का कार्य करने के लिए चेतना के अग्निकुंड से प्रकट हुईं। वे हज़ार उगते सूर्यों जैसी दीप्त हैं, चार भुजाओं वाली, राग रूपी पाश, क्रोध रूपी अंकुश, मन रूपी इक्षु-धनुष और पाँच तन्मात्राओं के बाण धारण करती हैं; उनकी लाल आभा ब्रह्मांड को डुबो देती है।
श्री माता, श्री महाराज्ञी, श्रीमत्सिंहासनेश्वरी ।
चिदग्नि कुण्डसम्भूता, देवकार्यसमुद्यता ॥ १॥
Shri mata, shri maharajni, shrimatsimhasaneshvari,
Chidagni kundasambhuta, devakaryasamudyata.
उद्यद्भानु सहस्राभा, चतुर्बाहु समन्विता ।
रागस्वरूप पाशाढ्या, क्रोधाकाराङ्कुशोज्ज्वला ॥ २॥
Udyadbhanu sahasrabha, chaturbahu samanvita,
Ragasvarupa pashadhya, krodhakarankushojjvala.
मनोरूपेक्षुकोदण्डा, पञ्चतन्मात्र सायका ।
निजारुण प्रभापूर मज्जद्ब्रह्माण्डमण्डला ॥ ३॥
Manorupekshukodanda, panchatanmatra sayaka,
Nijaruna prabhapura majjadbrahmandamandala.
श्लोक 4–12
Her form, from the hair down: flowers of champaka and ashoka in her hair, a crown of rubies, a forehead like the eighth-day moon, the musk mark, brows like the arch of Kama's house, eyes like fish, a nose like a fresh champaka bud. Her earrings are the Sun and Moon, her lips outshine coral, her teeth are like sprouts of pure knowledge, her speech is sweeter than Sarasvati's veena, her smile captivates Kameshvara, and the marriage thread he tied adorns her throat.
केशों से नीचे की ओर उनका रूप: बालों में चंपा और अशोक के फूल, माणिक्य का मुकुट, अष्टमी के चंद्रमा जैसा ललाट, कस्तूरी का तिलक, कामदेव के घर के तोरण जैसी भौंहें, मछली जैसे नेत्र, नई चंपा कली जैसी नासिका। सूर्य और चंद्रमा उनके कुंडल हैं, होंठ मूँगे को भी लजाते हैं, दाँत शुद्ध विद्या के अंकुर जैसे हैं, वाणी सरस्वती की वीणा से भी मधुर है, मुस्कान कामेश्वर का मन मोह लेती है, और उनके बाँधे मंगलसूत्र से गला सुशोभित है।
चम्पकाशोक पुन्नाग सौगन्धिक लसत्कचा ।
कुरुविन्द मणिश्रेणी कनत्कोटीर मण्डिता ॥ ४॥
Champakashoka punnaga saugandhika lasatkacha,
Kuruvinda manishreni kanatkotira mandita.
अष्टमी चन्द्र विभ्राज दलिकस्थल शोभिता ।
मुखचन्द्र कलङ्काभ मृगनाभि विशेषका ॥ ५॥
Ashtami chandra vibhraja dalikasthala shobhita,
Mukhachandra kalankabha mriganabhi visheshaka.
वदनस्मर माङ्गल्य गृहतोरण चिल्लिका ।
वक्त्रलक्ष्मी परीवाह चलन्मीनाभ लोचना ॥ ६॥
Vadanasmara mangalya grihatorana chillika,
Vaktralakshmi parivaha chalanminabha lochana.
नवचम्पक पुष्पाभ नासादण्ड विराजिता ।
ताराकान्ति तिरस्कारि नासाभरण भासुरा ॥ ७॥
Navachampaka pushpabha nasadanda virajita,
Tarakanti tiraskari nasabharana bhasura.
कदम्ब मञ्जरीकॢप्त कर्णपूर मनोहरा ।
ताटङ्क युगलीभूत तपनोडुप मण्डला ॥ ८॥
Kadamba manjariklipta karnapura manohara,
Tatanka yugalibhuta tapanodupa mandala.
पद्मराग शिलादर्श परिभावि कपोलभूः ।
नवविद्रुम बिम्बश्रीन्यक्कारि रदनच्छदा ॥ ९॥
Padmaraga shiladarsha paribhavi kapolabhuh,
Navavidruma bimbashrinyakkari radanachchhada.
शुद्ध विद्याङ्कुराकार द्विजपङ्क्ति द्वयोज्ज्वला ।
कर्पूरवीटि कामोद समाकर्षि दिगन्तरा ॥ १०॥
Shuddha vidyankurakara dvijapankti dvayojjvala,
Karpuraviti kamoda samakarshi digantara.
निजसल्लाप माधुर्य विनिर्भर्त्सित कच्छपी ।
मन्दस्मित प्रभापूर मज्जत्कामेश मानसा ॥ ११॥
Nijasallapa madhurya vinirbhartsita kachchhapi,
Mandasmita prabhapura majjatkamesha manasa.
अनाकलित सादृश्य चिबुक श्री विराजिता ।
कामेशबद्ध माङ्गल्य सूत्रशोभित कन्धरा ॥ १२॥
Anakalita sadrishya chibuka shri virajita,
Kameshabaddha mangalya sutrashobhita kandhara.
श्लोक 13–21
Her form continues to the feet: arms with golden armlets, necklaces of gems and pearls, a slender waist, red silk and a girdle of jewelled bells, knees like ruby crowns, feet that ring with anklets, toenails whose light removes the darkness of those who bow, and the gait of a swan. The group closes with her all red and flawless, seated on the lap of Shiva-Kameshvara.
चरणों तक उनका रूप: स्वर्ण बाजूबंद वाली भुजाएँ, रत्न और मोतियों के हार, पतली कमर, लाल रेशमी वस्त्र और रत्न-घुँघरुओं की करधनी, माणिक्य मुकुट जैसे घुटने, नूपुरों से झनकते चरण, नखों की ज्योति जो प्रणाम करने वालों का अंधकार हरती है, और हंसिनी जैसी चाल। समूह का अंत: वे सर्वारुणा, निर्दोष अंगों वाली, शिव-कामेश्वर की गोद में विराजमान हैं।
कनकाङ्गद केयूर कमनीय भुजान्विता ।
रत्नग्रैवेय चिन्ताक लोलमुक्ता फलान्विता ॥ १३॥
Kanakangada keyura kamaniya bhujanvita,
Ratnagraiveya chintaka lolamukta phalanvita.
कामेश्वर प्रेमरत्न मणि प्रतिपणस्तनी ।
नाभ्यालवाल रोमालि लताफल कुचद्वयी ॥ १४॥
Kameshvara premaratna mani pratipanastani,
Nabhyalavala romali lataphala kuchadvayi.
लक्ष्यरोमलता धारता समुन्नेय मध्यमा ।
स्तनभार दलन्मध्य पट्टबन्ध वलित्रया ॥ १५॥
Lakshyaromalata dharata samunneya madhyama,
Stanabhara dalanmadhya pattabandha valitraya.
अरुणारुण कौसुम्भ वस्त्र भास्वत्कटीतटी ।
रत्नकिङ्किणि कारम्य रशनादाम भूषिता ॥ १६॥
Arunaruna kausumbha vastra bhasvatkatitati,
Ratnakinkini karamya rashanadama bhushita.
कामेश ज्ञात सौभाग्य मार्दवोरु द्वयान्विता ।
माणिक्य मुकुटाकार जानुद्वय विराजिता ॥ १७॥
Kamesha jnata saubhagya mardavoru dvayanvita,
Manikya mukutakara janudvaya virajita.
इन्द्रगोप परिक्षिप्त स्मर तूणाभ जङ्घिका ।
गूढगुल्फा कूर्मपृष्ठ जयिष्णु प्रपदान्विता ॥ १८॥
Indragopa parikshipta smara tunabha janghika,
Gudhagulpha kurmaprishtha jayishnu prapadanvita.
नखदीधिति सञ्छन्न नमज्जन तमोगुणा ।
पदद्वय प्रभाजाल पराकृत सरोरुहा ॥ १९॥
Nakhadidhiti sanchhanna namajjana tamoguna,
Padadvaya prabhajala parakrita saroruha.
सिञ्जान मणिमञ्जीर मण्डित श्री पदाम्बुजा ।
मराली मन्दगमना, महालावण्य शेवधिः ॥ २०॥
Sinjana manimanjira mandita shri padambuja,
Marali mandagamana, mahalavanya shevadhih.
सर्वारुणाऽनवद्याङ्गी सर्वाभरण भूषिता ।
शिवकामेश्वराङ्कस्था, शिवा, स्वाधीन वल्लभा ॥ २१॥
Sarvaruna'navadyangi sarvabharana bhushita,
Shivakameshvarankastha, shiva, svadhina vallabha.
श्लोक 22–23
Her abode: on the central peak of Mount Meru, queen of the city of Shri, in the palace of wish-fulfilling gems, seated on the throne of the five Brahmas, in the great lotus forest and the kadamba grove, amid the ocean of nectar. She is Kamakshi, the giver of desires.
उनका धाम: सुमेरु के मध्य शिखर पर, श्रीनगर की स्वामिनी, चिंतामणि गृह में, पंचब्रह्म आसन पर, महापद्मवन और कदंबवन में, सुधासागर के बीच। वे कामाक्षी हैं, कामनाएँ पूरी करने वाली।
सुमेरु मध्यशृङ्गस्था, श्रीमन्नगर नायिका ।
चिन्तामणि गृहान्तस्था, पञ्चब्रह्मासनस्थिता ॥ २२॥
Sumeru madhyashringastha, shrimannagara nayika,
Chintamani grihantastha, panchabrahmasanasthita.
महापद्माटवी संस्था, कदम्ब वनवासिनी ।
सुधासागर मध्यस्था, कामाक्षी कामदायिनी ॥ २३॥
Mahapadmatavi samstha, kadamba vanavasini,
Sudhasagara madhyastha, kamakshi kamadayini.
श्लोक 24–33
The battle with the demon Bhandasura. She leads an army of Shaktis with elephants, horses and her chariot Chakraraja, with the Mantrini and Dandanatha goddesses at her side. Bala slays Bhanda's sons, the Mantrini and Varahi slay his generals, Ganesha breaks the yantra of obstacles, the ten avatars of Narayana spring from her fingernails, and the Kameshvara missile destroys Bhanda. She is praised by Brahma, Vishnu, Indra and all the gods.
भंडासुर से युद्ध। वे हाथियों, घोड़ों और चक्रराज रथ वाली शक्तियों की सेना का नेतृत्व करती हैं, मंत्रिणी और दंडनाथा देवियाँ साथ हैं। बाला भंड के पुत्रों का वध करती हैं, मंत्रिणी और वाराही उसके सेनापतियों का, गणेश विघ्न-यंत्र तोड़ते हैं, उनके नखों से नारायण के दस अवतार प्रकट होते हैं, और कामेश्वरास्त्र भंडासुर का नाश करता है। ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र आदि सब देवता उनकी स्तुति करते हैं।
देवर्षि गणसङ्घात स्तूयमानात्म वैभवा ।
भण्डासुर वधोद्युक्त शक्तिसेना समन्विता ॥ २४॥
Devarshi ganasanghata stuyamanatma vaibhava,
Bhandasura vadhodyukta shaktisena samanvita.
सम्पत्करी समारूढ सिन्धुर व्रजसेविता ।
अश्वारूढाधिष्ठिताश्व कोटिकोटि भिरावृता ॥ २५॥
Sampatkari samarudha sindhura vrajasevita,
Ashvarudhadhishthitashva kotikoti bhiravrita.
चक्रराज रथारूढ सर्वायुध परिष्कृता ।
गेयचक्र रथारूढ मन्त्रिणी परिसेविता ॥ २६॥
Chakraraja ratharudha sarvayudha parishkrita,
Geyachakra ratharudha mantrini parisevita.
किरिचक्र रथारूढ दण्डनाथा पुरस्कृता ।
ज्वालामालिनि काक्षिप्त वह्निप्राकार मध्यगा ॥ २७॥
Kirichakra ratharudha dandanatha puraskrita,
Jvalamalini kakshipta vahniprakara madhyaga.
भण्डसैन्य वधोद्युक्त शक्ति विक्रमहर्षिता ।
नित्या पराक्रमाटोप निरीक्षण समुत्सुका ॥ २८॥
Bhandasainya vadhodyukta shakti vikramaharshita,
Nitya parakramatopa nirikshana samutsuka.
भण्डपुत्र वधोद्युक्त बालाविक्रम नन्दिता ।
मन्त्रिण्यम्बा विरचित विषङ्गवध तोषिता ॥ २९॥
Bhandaputra vadhodyukta balavikrama nandita,
Mantrinyamba virachita vishangavadha toshita.
विशुक्र प्राणहरण वाराही वीर्यनन्दिता ।
कामेश्वर मुखालोक कल्पित श्री गणेश्वरा ॥ ३०॥
Vishukra pranaharana varahi viryanandita,
Kameshvara mukhaloka kalpita shri ganeshvara.
महागणेश निर्भिन्न विघ्नयन्त्र प्रहर्षिता ।
भण्डासुरेन्द्र निर्मुक्त शस्त्र प्रत्यस्त्र वर्षिणी ॥ ३१॥
Mahaganesha nirbhinna vighnayantra praharshita,
Bhandasurendra nirmukta shastra pratyastra varshini.
कराङ्गुलि नखोत्पन्न नारायण दशाकृतिः ।
महापाशुपतास्त्राग्नि निर्दग्धासुर सैनिका ॥ ३२॥
Karanguli nakhotpanna narayana dashakritih,
Mahapashupatastragni nirdagdhasura sainika.
कामेश्वरास्त्र निर्दग्ध सभण्डासुर शून्यका ।
ब्रह्मोपेन्द्र महेन्द्रादि देवसंस्तुत वैभवा ॥ ३३॥
Kameshvarastra nirdagdha sabhandasura shunyaka,
Brahmopendra mahendradi devasamstuta vaibhava.
श्लोक 34–40
She is the healing herb that brought back Kama after Shiva's eye had burnt him. Then her subtle form: the three parts (kutas) of her fifteen-syllable mantra are her face, her body and her lower body; she is the root mantra itself. She is honoured in both the Kula and Samaya paths, and she is Kundalini: rising from the Muladhara, piercing the knots of Brahma, Vishnu and Rudra, she reaches the thousand-petalled lotus and showers nectar, bright as lightning and fine as a lotus fibre.
वे शिव के नेत्र की अग्नि से भस्म हुए कामदेव को जीवित करने वाली औषधि हैं। फिर उनका सूक्ष्म रूप: पंचदशी मंत्र के तीन कूट उनका मुख, मध्य भाग और निचला भाग हैं; वे स्वयं मूल मंत्र हैं। वे कुल और समय दोनों मार्गों में पूजित हैं, और वे कुंडलिनी हैं: मूलाधार से उठकर ब्रह्म, विष्णु और रुद्र ग्रंथियों को भेदती हुई सहस्रार कमल तक पहुँचती हैं और अमृत बरसाती हैं, बिजली जैसी उज्ज्वल और कमल-तंतु जैसी सूक्ष्म।
हरनेत्राग्नि सन्दग्ध काम सञ्जीवनौषधिः ।
श्रीमद्वाग्भव कूटैक स्वरूप मुखपङ्कजा ॥ ३४॥
Haranetragni sandagdha kama sanjivanaushadhih,
Shrimadvagbhava kutaika svarupa mukhapankaja.
कण्ठाधः कटिपर्यन्त मध्यकूट स्वरूपिणी ।
शक्तिकूटैक तापन्न कट्यधोभाग धारिणी ॥ ३५॥
Kanthadhah katiparyanta madhyakuta svarupini,
Shaktikutaika tapanna katyadhobhaga dharini.
मूलमन्त्रात्मिका, मूलकूट त्रय कलेवरा ।
कुलामृतैक रसिका, कुलसङ्केत पालिनी ॥ ३६॥
Mulamantratmika, mulakuta traya kalevara,
Kulamritaika rasika, kulasanketa palini.
कुलाङ्गना, कुलान्तस्था, कौलिनी, कुलयोगिनी ।
अकुला, समयान्तस्था, समयाचार तत्परा ॥ ३७॥
Kulangana, kulantastha, kaulini, kulayogini,
Akula, samayantastha, samayachara tatpara.
मूलाधारैक निलया, ब्रह्मग्रन्थि विभेदिनी ।
मणिपूरान्त रुदिता, विष्णुग्रन्थि विभेदिनी ॥ ३८॥
Muladharaika nilaya, brahmagranthi vibhedini,
Manipuranta rudita, vishnugranthi vibhedini.
आज्ञा चक्रान्तरालस्था, रुद्रग्रन्थि विभेदिनी ।
सहस्राराम्बुजा रूढा, सुधासाराभि वर्षिणी ॥ ३९॥
Ajna chakrantaralastha, rudragranthi vibhedini,
Sahasrarambuja rudha, sudhasarabhi varshini.
तडिल्लता समरुचिः, षट्चक्रोपरि संस्थिता ।
महासक्तिः, कुण्डलिनी, बिसतन्तु तनीयसी ॥ ४०॥
Tadillata samaruchih, shatchakropari samsthita,
Mahasaktih, kundalini, bisatantu taniyasi.
श्लोक 41–50
Bhavani: reached through contemplation, the axe for the forest of worldly life, who loves devotion, is won by devotion and removes fear. Then the long run of 'nir-' names: without support, stain, form or qualities; ever free, pure and awake; without passion, pride, delusion, ego, sin, anger, greed or doubt, and the destroyer of each of these; beyond birth and death. The group ends with Durga: hard to reach, remover of sorrow, giver of happiness.
भवानी: भावना से प्राप्त होने वाली, संसार रूपी वन के लिए कुल्हाड़ी, भक्ति की प्रेमी, भक्ति से वश में होने वाली और भय हरने वाली। फिर 'निर्' नामों की लंबी शृंखला: निराधारा, निरंजना, निराकारा, निर्गुणा; नित्यमुक्ता, नित्यशुद्धा, नित्यबुद्धा; राग, मद, मोह, अहंकार, पाप, क्रोध, लोभ और संशय से रहित, और इन सबका नाश करने वाली; जन्म और मृत्यु से परे। समूह दुर्गा पर समाप्त होता है: दुर्लभा, दुःखहंत्री, सुखप्रदा।
भवानी, भावनागम्या, भवारण्य कुठारिका ।
भद्रप्रिया, भद्रमूर्तिः, भक्तसौभाग्य दायिनी ॥ ४१॥
Bhavani, bhavanagamya, bhavaranya kutharika,
Bhadrapriya, bhadramurtih, bhaktasaubhagya dayini.
भक्तिप्रिया, भक्तिगम्या, भक्तिवश्या, भयापहा ।
शाम्भवी, शारदाराध्या, शर्वाणी, शर्मदायिनी ॥ ४२॥
Bhaktipriya, bhaktigamya, bhaktivashya, bhayapaha,
Shambhavi, sharadaradhya, sharvani, sharmadayini.
शाङ्करी, श्रीकरी, साध्वी, शरच्चन्द्रनिभानना ।
शातोदरी, शान्तिमती, निराधारा, निरञ्जना ॥ ४३॥
Shankari, shrikari, sadhvi, sharachchandranibhanana,
Shatodari, shantimati, niradhara, niranjana.
निर्लेपा, निर्मला, नित्या, निराकारा, निराकुला ।
निर्गुणा, निष्कला, शान्ता, निष्कामा, निरुपप्लवा ॥ ४४॥
Nirlepa, nirmala, nitya, nirakara, nirakula,
Nirguna, nishkala, shanta, nishkama, nirupaplava.
नित्यमुक्ता, निर्विकारा, निष्प्रपञ्चा, निराश्रया ।
नित्यशुद्धा, नित्यबुद्धा, निरवद्या, निरन्तरा ॥ ४५॥
Nityamukta, nirvikara, nishprapancha, nirashraya,
Nityashuddha, nityabuddha, niravadya, nirantara.
निष्कारणा, निष्कलङ्का, निरुपाधिः, निरीश्वरा ।
नीरागा, रागमथनी, निर्मदा, मदनाशिनी ॥ ४६॥
Nishkarana, nishkalanka, nirupadhih, nirishvara,
Niraga, ragamathani, nirmada, madanashini.
निश्चिन्ता, निरहङ्कारा, निर्मोहा, मोहनाशिनी ।
निर्ममा, ममताहन्त्री, निष्पापा, पापनाशिनी ॥ ४७॥
Nishchinta, nirahankara, nirmoha, mohanashini,
Nirmama, mamatahantri, nishpapa, papanashini.
निष्क्रोधा, क्रोधशमनी, निर्लोभा, लोभनाशिनी ।
निःसंशया, संशयघ्नी, निर्भवा, भवनाशिनी ॥ ४८॥
Nishkrodha, krodhashamani, nirlobha, lobhanashini,
Nihsamshaya, samshayaghni, nirbhava, bhavanashini.
निर्विकल्पा, निराबाधा, निर्भेदा, भेदनाशिनी ।
निर्नाशा, मृत्युमथनी, निष्क्रिया, निष्परिग्रहा ॥ ४९॥
Nirvikalpa, nirabadha, nirbheda, bhedanashini,
Nirnasha, mrityumathani, nishkriya, nishparigraha.
निस्तुला, नीलचिकुरा, निरपाया, निरत्यया ।
दुर्लभा, दुर्गमा, दुर्गा, दुःखहन्त्री, सुखप्रदा ॥ ५०॥
Nistula, nilachikura, nirapaya, niratyaya,
Durlabha, durgama, durga, duhkhahantri, sukhaprada.
श्लोक 51–57
Names of fullness: all-knowing, of dense compassion, without equal; full of all powers, all-auspicious, the soul of every mantra, yantra and tantra. Then the 'maha-' names: Maheshvari, Mahadevi, Mahalakshmi, Mahamaya, great in power, wisdom and accomplishment, queen of the great yogis, witness of Shiva's cosmic dance, consort of Kameshvara, Mahatripurasundari.
पूर्णता के नाम: सर्वज्ञा, सांद्रकरुणा, जिनके समान कोई नहीं; सर्वशक्तिमयी, सर्वमंगला, हर मंत्र, यंत्र और तंत्र की आत्मा। फिर 'महा' नाम: माहेश्वरी, महादेवी, महालक्ष्मी, महामाया, शक्ति, बुद्धि और सिद्धि में महान, महायोगेश्वरों की ईश्वरी, शिव के महातांडव की साक्षी, महाकामेश महिषी, महात्रिपुरसुंदरी।
दुष्टदूरा, दुराचार शमनी, दोषवर्जिता ।
सर्वज्ञा, सान्द्रकरुणा, समानाधिकवर्जिता ॥ ५१॥
Dushtadura, durachara shamani, doshavarjita,
Sarvajna, sandrakaruna, samanadhikavarjita.
सर्वशक्तिमयी, सर्वमङ्गला, सद्गतिप्रदा ।
सर्वेश्वरी, सर्वमयी, सर्वमन्त्र स्वरूपिणी ॥ ५२॥
Sarvashaktimayi, sarvamangala, sadgatiprada,
Sarveshvari, sarvamayi, sarvamantra svarupini.
सर्वयन्त्रात्मिका, सर्वतन्त्ररूपा, मनोन्मनी ।
माहेश्वरी, महादेवी, महालक्ष्मीः, मृडप्रिया ॥ ५३॥
Sarvayantratmika, sarvatantrarupa, manonmani,
Maheshvari, mahadevi, mahalakshmih, mridapriya.
महारूपा, महापूज्या, महापातक नाशिनी ।
महामाया, महासत्त्वा, महाशक्ति र्महारतिः ॥ ५४॥
Maharupa, mahapujya, mahapataka nashini,
Mahamaya, mahasattva, mahashakti rmaharatih.
महाभोगा, महैश्वर्या, महावीर्या, महाबला ।
महाबुद्धिः, महासिद्धिः, महायोगेश्वरेश्वरी ॥ ५५॥
Mahabhoga, mahaishvarya, mahavirya, mahabala,
Mahabuddhih, mahasiddhih, mahayogeshvareshvari.
महातन्त्रा, महामन्त्रा, महायन्त्रा, महासना ।
महायाग क्रमाराध्या, महाभैरव पूजिता ॥ ५६॥
Mahatantra, mahamantra, mahayantra, mahasana,
Mahayaga kramaradhya, mahabhairava pujita.
महेश्वर महाकल्प महाताण्डव साक्षिणी ।
महाकामेश महिषी, महात्रिपुर सुन्दरी ॥ ५७॥
Maheshvara mahakalpa mahatandava sakshini,
Mahakamesha mahishi, mahatripura sundari.
श्लोक 58–70
Worshipped with the sixty-four offerings and embodying the sixty-four arts; dwelling in the moon's disc and in the Shri Chakra; Parvati, lotus-eyed. She is the meditation, the meditator and what is meditated on; the waking, dreaming and sleeping states and the fourth beyond them; and the five cosmic acts of creation, preservation, dissolution, concealment and grace. Thousand-headed, mother of all from Brahma to the smallest insect, Bhuvaneshvari, Ambika, Narayani, sound itself, and Hrimkari, the syllable Hrim.
चौंसठ उपचारों से पूजित और चौंसठ कलाओं वाली; चंद्रमंडल और श्रीचक्र में निवास करने वाली; पार्वती, पद्मनयना। वे ध्यान, ध्याता और ध्येय हैं; जाग्रत, स्वप्न, सुषुप्ति और उनसे परे तुरीय हैं; और सृष्टि, पालन, संहार, तिरोधान और अनुग्रह, इन पाँच कृत्यों वाली हैं। सहस्रशीर्षा, ब्रह्मा से कीट तक सबकी जननी, भुवनेश्वरी, अंबिका, नारायणी, नादरूपा और ह्रींकारी।
चतुःषष्ट्युपचाराढ्या, चतुःषष्टि कलामयी ।
महा चतुःषष्टि कोटि योगिनी गणसेविता ॥ ५८॥
Chatuhshashtyupacharadhya, chatuhshashti kalamayi,
Maha chatuhshashti koti yogini ganasevita.
मनुविद्या, चन्द्रविद्या, चन्द्रमण्डल मध्यगा ।
चारुरूपा, चारुहासा, चारुचन्द्र कलाधरा ॥ ५९॥
Manuvidya, chandravidya, chandramandala madhyaga,
Charurupa, charuhasa, charuchandra kaladhara.
चराचर जगन्नाथा, चक्रराज निकेतना ।
पार्वती, पद्मनयना, पद्मराग समप्रभा ॥ ६०॥
Charachara jagannatha, chakraraja niketana,
Parvati, padmanayana, padmaraga samaprabha.
पञ्चप्रेतासनासीना, पञ्चब्रह्म स्वरूपिणी ।
चिन्मयी, परमानन्दा, विज्ञान घनरूपिणी ॥ ६१॥
Panchapretasanasina, panchabrahma svarupini,
Chinmayi, paramananda, vijnana ghanarupini.
ध्यानध्यातृ ध्येयरूपा, धर्माधर्म विवर्जिता ।
विश्वरूपा, जागरिणी, स्वपन्ती, तैजसात्मिका ॥ ६२॥
Dhyanadhyatri dhyeyarupa, dharmadharma vivarjita,
Vishvarupa, jagarini, svapanti, taijasatmika.
सुप्ता, प्राज्ञात्मिका, तुर्या, सर्वावस्था विवर्जिता ।
सृष्टिकर्त्री, ब्रह्मरूपा, गोप्त्री, गोविन्दरूपिणी ॥ ६३॥
Supta, prajnatmika, turya, sarvavastha vivarjita,
Srishtikartri, brahmarupa, goptri, govindarupini.
संहारिणी, रुद्ररूपा, तिरोधानकरीश्वरी ।
सदाशिवाऽनुग्रहदा, पञ्चकृत्य परायणा ॥ ६४॥
Samharini, rudrarupa, tirodhanakarishvari,
Sadashiva'nugrahada, panchakritya parayana.
भानुमण्डल मध्यस्था, भैरवी, भगमालिनी ।
पद्मासना, भगवती, पद्मनाभ सहोदरी ॥ ६५॥
Bhanumandala madhyastha, bhairavi, bhagamalini,
Padmasana, bhagavati, padmanabha sahodari.
उन्मेष निमिषोत्पन्न विपन्न भुवनावली ।
सहस्रशीर्षवदना, सहस्राक्षी, सहस्रपात् ॥ ६६॥
Unmesha nimishotpanna vipanna bhuvanavali,
Sahasrashirshavadana, sahasrakshi, sahasrapat.
आब्रह्म कीटजननी, वर्णाश्रम विधायिनी ।
निजाज्ञारूपनिगमा, पुण्यापुण्य फलप्रदा ॥ ६७॥
Abrahma kitajanani, varnashrama vidhayini,
Nijajnarupanigama, punyapunya phalaprada.
श्रुति सीमन्त सिन्दूरीकृत पादाब्जधूलिका ।
सकलागम सन्दोह शुक्तिसम्पुट मौक्तिका ॥ ६८॥
Shruti simanta sindurikrita padabjadhulika,
Sakalagama sandoha shuktisamputa mauktika.
पुरुषार्थप्रदा, पूर्णा, भोगिनी, भुवनेश्वरी ।
अम्बिकाऽनादि निधना, हरिब्रह्मेन्द्र सेविता ॥ ६९॥
Purusharthaprada, purna, bhogini, bhuvaneshvari,
Ambika'nadi nidhana, haribrahmendra sevita.
नारायणी, नादरूपा, नामरूप विवर्जिता ।
ह्रीङ्कारी, ह्रीमती, हृद्या, हेयोपादेय वर्जिता ॥ ७०॥
Narayani, nadarupa, namarupa vivarjita,
Hrinkari, hrimati, hridya, heyopadeya varjita.
श्लोक 71–79
Names of grace and delight: worshipped by the king of kings, queen, lotus-eyed, moon-faced, Rama, the embodiment of love; Kalyani, an ocean of compassion; known through the Vedas, dweller in the Vindhya hills, Vishnu's maya; the field and the knower of the field; Vijaya, Vagvadini. She is the wish-granting creeper for devotees, frees souls from their bonds, restores right conduct, and is moonlight to those scorched by the three kinds of suffering.
कृपा और आनंद के नाम: राजराजों द्वारा पूजित, राज्ञी, राजीवलोचना, राकेंदुवदना, रमा, रतिरूपा; कल्याणी, करुणारससागरा; वेदों से जानी जाने वाली, विंध्याचलवासिनी, विष्णुमाया; क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ; विजया, वाग्वादिनी। वे भक्तों के लिए कल्पलता हैं, जीवों को पाशों से मुक्त करती हैं, सदाचार चलाती हैं, और तीन तापों से जले लोगों के लिए चाँदनी हैं।
राजराजार्चिता, राज्ञी, रम्या, राजीवलोचना ।
रञ्जनी, रमणी, रस्या, रणत्किङ्किणि मेखला ॥ ७१॥
Rajarajarchita, rajni, ramya, rajivalochana,
Ranjani, ramani, rasya, ranatkinkini mekhala.
रमा, राकेन्दुवदना, रतिरूपा, रतिप्रिया ।
रक्षाकरी, राक्षसघ्नी, रामा, रमणलम्पटा ॥ ७२॥
Rama, rakenduvadana, ratirupa, ratipriya,
Rakshakari, rakshasaghni, rama, ramanalampata.
काम्या, कामकलारूपा, कदम्ब कुसुमप्रिया ।
कल्याणी, जगतीकन्दा, करुणारस सागरा ॥ ७३॥
Kamya, kamakalarupa, kadamba kusumapriya,
Kalyani, jagatikanda, karunarasa sagara.
कलावती, कलालापा, कान्ता, कादम्बरीप्रिया ।
वरदा, वामनयना, वारुणीमदविह्वला ॥ ७४॥
Kalavati, kalalapa, kanta, kadambaripriya,
Varada, vamanayana, varunimadavihvala.
विश्वाधिका, वेदवेद्या, विन्ध्याचल निवासिनी ।
विधात्री, वेदजननी, विष्णुमाया, विलासिनी ॥ ७५॥
Vishvadhika, vedavedya, vindhyachala nivasini,
Vidhatri, vedajanani, vishnumaya, vilasini.
क्षेत्रस्वरूपा, क्षेत्रेशी, क्षेत्र क्षेत्रज्ञपालिनी ।
क्षयवृद्धि विनिर्मुक्ता, क्षेत्रपाल समर्चिता ॥ ७६॥
Kshetrasvarupa, kshetreshi, kshetra kshetrajnapalini,
Kshayavriddhi vinirmukta, kshetrapala samarchita.
विजया, विमला, वन्द्या, वन्दारु जनवत्सला ।
वाग्वादिनी, वामकेशी, वह्निमण्डल वासिनी ॥ ७७॥
Vijaya, vimala, vandya, vandaru janavatsala,
Vagvadini, vamakeshi, vahnimandala vasini.
भक्तिमत्कल्पलतिका, पशुपाश विमोचिनी ।
संहृताशेष पाषण्डा, सदाचार प्रवर्तिका ॥ ७८॥
Bhaktimatkalpalatika, pashupasha vimochini,
Samhritashesha pashanda, sadachara pravartika.
तापत्रयाग्नि सन्तप्त समाह्लादन चन्द्रिका ।
तरुणी, तापसाराध्या, तनुमध्या, तमोऽपहा ॥ ७९॥
Tapatrayagni santapta samahladana chandrika,
Taruni, tapasaradhya, tanumadhya, tamo'paha.
श्लोक 80–90
Pure consciousness (Chiti), the meaning of 'That' in 'That thou art'. She is speech at all its levels, from the silent Para through Pashyanti and Madhyama to spoken Vaikhari; the very life-breath of Kameshvara; dwelling in the bindu at the heart of the Shri Chakra; quick to grace and witness of all. A sun for the darkness in devotees' hearts, she sent Shiva as her messenger (Shivaduti) and is both conscious and inert power.
शुद्ध चेतना (चिति), 'तत्त्वमसि' में 'तत्' का अर्थ। वे वाणी के सब स्तर हैं, मौन परा से पश्यंती और मध्यमा होते हुए बोली जाने वाली वैखरी तक; कामेश्वर की प्राणनाड़ी; श्रीचक्र के केंद्र बिंदु में निवास करने वाली; सद्यः प्रसादिनी और विश्वसाक्षिणी। भक्तों के हृदय के अंधकार के लिए सूर्य, शिव को दूत बनाने वाली (शिवदूती), और चित् तथा जड़, दोनों शक्ति।
चितिः, तत्पदलक्ष्यार्था, चिदेक रसरूपिणी ।
स्वात्मानन्दलवीभूत ब्रह्माद्यानन्द सन्ततिः ॥ ८०॥
Chitih, tatpadalakshyartha, chideka rasarupini,
Svatmanandalavibhuta brahmadyananda santatih.
परा, प्रत्यक्चिती रूपा, पश्यन्ती, परदेवता ।
मध्यमा, वैखरीरूपा, भक्तमानस हंसिका ॥ ८१॥
Para, pratyakchiti rupa, pashyanti, paradevata,
Madhyama, vaikharirupa, bhaktamanasa hamsika.
कामेश्वर प्राणनाडी, कृतज्ञा, कामपूजिता ।
शृङ्गार रससम्पूर्णा, जया, जालन्धरस्थिता ॥ ८२॥
Kameshvara prananadi, kritajna, kamapujita,
Shringara rasasampurna, jaya, jalandharasthita.
ओड्याण पीठनिलया, बिन्दुमण्डल वासिनी ।
रहोयाग क्रमाराध्या, रहस्तर्पण तर्पिता ॥ ८३॥
Odyana pithanilaya, bindumandala vasini,
Rahoyaga kramaradhya, rahastarpana tarpita.
सद्यः प्रसादिनी, विश्वसाक्षिणी, साक्षिवर्जिता ।
षडङ्गदेवता युक्ता, षाड्गुण्य परिपूरिता ॥ ८४॥
Sadyah prasadini, vishvasakshini, sakshivarjita,
Shadangadevata yukta, shadgunya paripurita.
नित्यक्लिन्ना, निरुपमा, निर्वाण सुखदायिनी ।
नित्या, षोडशिकारूपा, श्रीकण्ठार्ध शरीरिणी ॥ ८५॥
Nityaklinna, nirupama, nirvana sukhadayini,
Nitya, shodashikarupa, shrikanthardha sharirini.
प्रभावती, प्रभारूपा, प्रसिद्धा, परमेश्वरी ।
मूलप्रकृति रव्यक्ता, व्यक्ता व्यक्त स्वरूपिणी ॥ ८६॥
Prabhavati, prabharupa, prasiddha, parameshvari,
Mulaprakriti ravyakta, vyakta vyakta svarupini.
व्यापिनी, विविधाकारा, विद्याविद्यास्वरूपिणी ।
महाकामेश नयनकुमुदाह्लाद कौमुदी ॥ ८७॥
Vyapini, vividhakara, vidyavidyasvarupini,
Mahakamesha nayanakumudahlada kaumudi.
भक्तहार्द तमोभेद भानुमद्भानुसन्ततिः ।
शिवदूती, शिवाराध्या, शिवमूर्तिः, शिवङ्करी ॥ ८८॥
Bhaktaharda tamobheda bhanumadbhanusantatih,
Shivaduti, shivaradhya, shivamurtih, shivankari.
शिवप्रिया, शिवपरा, शिष्टेष्टा, शिष्टपूजिता ।
अप्रमेया, स्वप्रकाशा, मनोवाचाम गोचरा ॥ ८९॥
Shivapriya, shivapara, shishteshta, shishtapujita,
Aprameya, svaprakasha, manovachama gochara.
चिच्छक्तिः, चेतनारूपा, जडशक्तिः, जडात्मिका ।
गायत्री, व्याहृतिः, सन्ध्या, द्विजवृन्द निषेविता ॥ ९०॥
Chichchhaktih, chetanarupa, jadashaktih, jadatmika,
Gayatri, vyahritih, sandhya, dvijavrinda nishevita.
श्लोक 91–97
Beyond the five sheaths of the self; Kurukulla and Kuleshvari; mother of Kumara and Ganesha; contentment, nourishment, intellect and steadiness; three-eyed, taking any form at will; Vajreshvari, Vamadevi, beyond all ages.
पाँच कोशों से परे; कुरुकुल्ला और कुलेश्वरी; कुमार और गणनाथ की माता; तुष्टि, पुष्टि, मति और धृति; त्रिनयना, इच्छानुसार रूप धारण करने वाली; वज्रेश्वरी, वामदेवी, आयु की अवस्थाओं से परे।
तत्त्वासना, तत्त्वमयी, पञ्चकोशान्तरस्थिता ।
निःसीममहिमा, नित्ययौवना, मदशालिनी ॥ ९१॥
Tattvasana, tattvamayi, panchakoshantarasthita,
Nihsimamahima, nityayauvana, madashalini.
मदघूर्णित रक्ताक्षी, मदपाटल गण्डभूः ।
चन्दन द्रवदिग्धाङ्गी, चाम्पेय कुसुम प्रिया ॥ ९२॥
Madaghurnita raktakshi, madapatala gandabhuh,
Chandana dravadigdhangi, champeya kusuma priya.
कुशला, कोमलाकारा, कुरुकुल्ला, कुलेश्वरी ।
कुलकुण्डालया, कौल मार्गतत्पर सेविता ॥ ९३॥
Kushala, komalakara, kurukulla, kuleshvari,
Kulakundalaya, kaula margatatpara sevita.
कुमार गणनाथाम्बा, तुष्टिः, पुष्टिः, मतिः, धृतिः ।
शान्तिः, स्वस्तिमती, कान्तिः, नन्दिनी, विघ्ननाशिनी ॥ ९४॥
Kumara gananathamba, tushtih, pushtih, matih, dhritih,
Shantih, svastimati, kantih, nandini, vighnanashini.
तेजोवती, त्रिनयना, लोलाक्षी कामरूपिणी ।
मालिनी, हंसिनी, माता, मलयाचल वासिनी ॥ ९५॥
Tejovati, trinayana, lolakshi kamarupini,
Malini, hamsini, mata, malayachala vasini.
सुमुखी, नलिनी, सुभ्रूः, शोभना, सुरनायिका ।
कालकण्ठी, कान्तिमती, क्षोभिणी, सूक्ष्मरूपिणी ॥ ९६॥
Sumukhi, nalini, subhruh, shobhana, suranayika,
Kalakanthi, kantimati, kshobhini, sukshmarupini.
वज्रेश्वरी, वामदेवी, वयोऽवस्था विवर्जिता ।
सिद्धेश्वरी, सिद्धविद्या, सिद्धमाता, यशस्विनी ॥ ९७॥
Vajreshvari, vamadevi, vayo'vastha vivarjita,
Siddheshvari, siddhavidya, siddhamata, yashasvini.
श्लोक 98–110
The yogini goddesses of the chakras, each with her colour, faces, favourite food and bodily tissue: Dakini in the throat (Vishuddhi), Rakini in the heart (Anahata), Lakini in the navel (Manipura), Kakini in the Svadhishthana, Sakini in the Muladhara, Hakini between the brows (Ajna), and Yakini in the thousand-petalled lotus. In each she is the Mother herself.
चक्रों की योगिनी देवियाँ, हर एक अपने वर्ण, मुखों, प्रिय अन्न और धातु के साथ: विशुद्धि में डाकिनी, अनाहत में राकिनी, मणिपूर में लाकिनी, स्वाधिष्ठान में काकिनी, मूलाधार में साकिनी, आज्ञा में हाकिनी, और सहस्रार में याकिनी। हर एक में वे स्वयं अंबा हैं।
विशुद्धि चक्रनिलयाऽऽरक्तवर्णा, त्रिलोचना ।
खट्वाङ्गादि प्रहरणा, वदनैक समन्विता ॥ ९८॥
Vishuddhi chakranilaya''raktavarna, trilochana,
Khatvangadi praharana, vadanaika samanvita.
पायसान्नप्रिया, त्वक्स्था, पशुलोक भयङ्करी ।
अमृतादि महाशक्ति संवृता, डाकिनीश्वरी ॥ ९९॥
Payasannapriya, tvakstha, pashuloka bhayankari,
Amritadi mahashakti samvrita, dakinishvari.
अनाहताब्ज निलया, श्यामाभा, वदनद्वया ।
दंष्ट्रोज्ज्वलाऽक्षमालादिधरा, रुधिर संस्थिता ॥ १००॥
Anahatabja nilaya, shyamabha, vadanadvaya,
Damshtrojjvala'kshamaladidhara, rudhira samsthita.
कालरात्र्यादि शक्त्यौघवृता, स्निग्धौदनप्रिया ।
महावीरेन्द्र वरदा, राकिण्यम्बा स्वरूपिणी ॥ १०१॥
Kalaratryadi shaktyaughavrita, snigdhaudanapriya,
Mahavirendra varada, rakinyamba svarupini.
मणिपूराब्ज निलया, वदनत्रय संयुता ।
वज्रादिकायुधोपेता, डामर्यादिभि रावृता ॥ १०२॥
Manipurabja nilaya, vadanatraya samyuta,
Vajradikayudhopeta, damaryadibhi ravrita.
रक्तवर्णा, मांसनिष्ठा, गुडान्न प्रीतमानसा ।
समस्त भक्तसुखदा, लाकिन्यम्बा स्वरूपिणी ॥ १०३॥
Raktavarna, mamsanishtha, gudanna pritamanasa,
Samasta bhaktasukhada, lakinyamba svarupini.
स्वाधिष्ठानाम्बुजगता, चतुर्वक्त्र मनोहरा ।
शूलाद्यायुध सम्पन्ना, पीतवर्णाऽतिगर्विता ॥ १०४॥
Svadhishthanambujagata, chaturvaktra manohara,
Shuladyayudha sampanna, pitavarna'tigarvita.
मेदोनिष्ठा, मधुप्रीता, बन्धिन्यादि समन्विता ।
दध्यन्नासक्त हृदया, काकिनी रूपधारिणी ॥ १०५॥
Medonishtha, madhuprita, bandhinyadi samanvita,
Dadhyannasakta hridaya, kakini rupadharini.
मूला धाराम्बुजारूढा, पञ्चवक्त्राऽस्थिसंस्थिता ।
अङ्कुशादि प्रहरणा, वरदादि निषेविता ॥ १०६॥
Mula dharambujarudha, panchavaktra'sthisamsthita,
Ankushadi praharana, varadadi nishevita.
मुद्गौदनासक्त चित्ता, साकिन्यम्बास्वरूपिणी ।
आज्ञा चक्राब्जनिलया, शुक्लवर्णा, षडानना ॥ १०७॥
Mudgaudanasakta chitta, sakinyambasvarupini,
Ajna chakrabjanilaya, shuklavarna, shadanana.
मज्जासंस्था, हंसवती मुख्यशक्ति समन्विता ।
हरिद्रान्नैक रसिका, हाकिनी रूपधारिणी ॥ १०८॥
Majjasamstha, hamsavati mukhyashakti samanvita,
Haridrannaika rasika, hakini rupadharini.
सहस्रदल पद्मस्था, सर्ववर्णोपशोभिता ।
सर्वायुधधरा, शुक्ल संस्थिता, सर्वतोमुखी ॥ १०९॥
Sahasradala padmastha, sarvavarnopashobhita,
Sarvayudhadhara, shukla samsthita, sarvatomukhi.
सर्वौदन प्रीतचित्ता, याकिन्यम्बा स्वरूपिणी ।
स्वाहा, स्वधाऽमतिः, मेधा, श्रुतिः, स्मृति, रनुत्तमा ॥ ११०॥
Sarvaudana pritachitta, yakinyamba svarupini,
Svaha, svadha'matih, medha, shrutih, smriti, ranuttama.
श्लोक 111–124
Whose fame is merit and who is reached by merit; Vimarsha, the self-awareness of consciousness; mother of space and the elements; destroyer of the impurity of the Kali age; ever content, the treasure of devotees, the supreme power. She dwells in great Kailasa; she is Atmavidya, Mahavidya and Shri Vidya, served by countless Lakshmis with a glance. Shining in the heart like the Sun, the lamp in the triangle, the space within the heart; and Adi Shakti, the primal power.
जिनकी कीर्ति पुण्य है और जो पुण्य से प्राप्त होती हैं; विमर्शरूपिणी, चेतना की आत्म-अनुभूति; आकाश आदि भूतों की जननी; कलियुग के कल्मष का नाश करने वाली; नित्यतृप्ता, भक्तनिधि, पराशक्ति। वे महाकैलास में निवास करती हैं; वे आत्मविद्या, महाविद्या और श्रीविद्या हैं, जिनकी एक दृष्टि पर करोड़ों लक्ष्मियाँ सेवा करती हैं। हृदय में सूर्य जैसी चमकती, त्रिकोण का दीपक, दहराकाश; और आदिशक्ति।
पुण्यकीर्तिः, पुण्यलभ्या, पुण्यश्रवण कीर्तना ।
पुलोमजार्चिता, बन्धमोचनी, बन्धुरालका ॥ १११॥
Punyakirtih, punyalabhya, punyashravana kirtana,
Pulomajarchita, bandhamochani, bandhuralaka.
विमर्शरूपिणी, विद्या, वियदादि जगत्प्रसूः ।
सर्वव्याधि प्रशमनी, सर्वमृत्यु निवारिणी ॥ ११२॥
Vimarsharupini, vidya, viyadadi jagatprasuh,
Sarvavyadhi prashamani, sarvamrityu nivarini.
अग्रगण्याऽचिन्त्यरूपा, कलिकल्मष नाशिनी ।
कात्यायनी, कालहन्त्री, कमलाक्ष निषेविता ॥ ११३॥
Agraganya'chintyarupa, kalikalmasha nashini,
Katyayani, kalahantri, kamalaksha nishevita.
ताम्बूल पूरित मुखी, दाडिमी कुसुमप्रभा ।
मृगाक्षी, मोहिनी, मुख्या, मृडानी, मित्ररूपिणी ॥ ११४॥
Tambula purita mukhi, dadimi kusumaprabha,
Mrigakshi, mohini, mukhya, mridani, mitrarupini.
नित्यतृप्ता, भक्तनिधिः, नियन्त्री, निखिलेश्वरी ।
मैत्र्यादि वासनालभ्या, महाप्रलय साक्षिणी ॥ ११५॥
Nityatripta, bhaktanidhih, niyantri, nikhileshvari,
Maitryadi vasanalabhya, mahapralaya sakshini.
परा शक्तिः, परा निष्ठा, प्रज्ञान घनरूपिणी ।
माध्वीपानालसा, मत्ता, मातृका वर्ण रूपिणी ॥ ११६॥
Para shaktih, para nishtha, prajnana ghanarupini,
Madhvipanalasa, matta, matrika varna rupini.
महाकैलास निलया, मृणालमृदुदोर्लता ।
महनीया, दयामूर्तिर्महासाम्राज्यशालिनी ॥ ११७॥
Mahakailasa nilaya, mrinalamridudorlata,
Mahaniya, dayamurtirmahasamrajyashalini.
आत्मविद्या, महाविद्या, श्रीविद्या, कामसेविता ।
श्रीषोडशाक्षरी विद्या, त्रिकूटा, कामकोटिका ॥ ११८॥
Atmavidya, mahavidya, shrividya, kamasevita,
Shrishodashakshari vidya, trikuta, kamakotika.
कटाक्षकिङ्करी भूत कमला कोटिसेविता ।
शिरःस्थिता, चन्द्रनिभा, भालस्था, इन्द्रधनुःप्रभा ॥ ११९॥
Katakshakinkari bhuta kamala kotisevita,
Shirahsthita, chandranibha, bhalastha, indradhanuhprabha.
हृदयस्था, रविप्रख्या, त्रिकोणान्तर दीपिका ।
दाक्षायणी, दैत्यहन्त्री, दक्षयज्ञ विनाशिनी ॥ १२०॥
Hridayastha, raviprakhya, trikonantara dipika,
Dakshayani, daityahantri, dakshayajna vinashini.
दरान्दोलित दीर्घाक्षी, दरहासोज्ज्वलन्मुखी ।
गुरुमूर्तिः, गुणनिधिः, गोमाता, गुहजन्मभूः ॥ १२१॥
Darandolita dirghakshi, darahasojjvalanmukhi,
Gurumurtih, gunanidhih, gomata, guhajanmabhuh.
देवेशी, दण्डनीतिस्था, दहराकाश रूपिणी ।
प्रतिपन्मुख्य राकान्त तिथिमण्डल पूजिता ॥ १२२॥
Deveshi, dandanitistha, daharakasha rupini,
Pratipanmukhya rakanta tithimandala pujita.
कलात्मिका, कलानाथा, काव्यालाप विनोदिनी ।
सचामर रमावाणी सव्यदक्षिण सेविता ॥ १२३॥
Kalatmika, kalanatha, kavyalapa vinodini,
Sachamara ramavani savyadakshina sevita.
आदिशक्ति, रमेयाऽऽत्मा, परमा, पावनाकृतिः ।
अनेककोटि ब्रह्माण्ड जननी, दिव्यविग्रहा ॥ १२४॥
Adishakti, rameya''tma, parama, pavanakritih,
Anekakoti brahmanda janani, divyavigraha.
श्लोक 125–150
Klimkari, the syllable Klim; giver of final liberation; known through all of Vedanta; truth and bliss; the powers of will, knowledge and action. She gives food and wealth, is the unity of Brahman and the self, and is Rajarajeshvari, giver of kingdoms and lord of treasure. She is Sarasvati, Dakshinamurti, love itself and the giver of liberation; nectar-rain on the forest fire of worldly life and wildfire to the forest of sins; Mahakali, Aparna, Chandika; giver of heaven and of freedom; and the cosmic form (Virat).
क्लींकारी; कैवल्य पद देने वाली; सारे वेदांत से जानी जाने वाली; सत्य और आनंद स्वरूपा; इच्छा, ज्ञान और क्रिया शक्ति। वे अन्न और धन देती हैं, ब्रह्म और आत्मा की एकता हैं, और राजराजेश्वरी हैं, राज्य देने वाली और कोश की स्वामिनी। वे सरस्वती हैं, दक्षिणामूर्ति, प्रेमरूपा और मुक्तिदा; संसार के दावानल पर अमृत-वर्षा और पापों के वन के लिए दावाग्नि; महाकाली, अपर्णा, चंडिका; स्वर्ग और मोक्ष देने वाली; और विराट रूप।
क्लीङ्कारी, केवला, गुह्या, कैवल्य पददायिनी ।
त्रिपुरा, त्रिजगद्वन्द्या, त्रिमूर्तिः, त्रिदशेश्वरी ॥ १२५॥
Klinkari, kevala, guhya, kaivalya padadayini,
Tripura, trijagadvandya, trimurtih, tridasheshvari.
त्र्यक्षरी, दिव्यगन्धाढ्या, सिन्दूर तिलकाञ्चिता ।
उमा, शैलेन्द्रतनया, गौरी, गन्धर्व सेविता ॥ १२६॥
Tryakshari, divyagandhadhya, sindura tilakanchita,
Uma, shailendratanaya, gauri, gandharva sevita.
विश्वगर्भा, स्वर्णगर्भाऽवरदा वागधीश्वरी ।
ध्यानगम्याऽपरिच्छेद्या, ज्ञानदा, ज्ञानविग्रहा ॥ १२७॥
Vishvagarbha, svarnagarbha'varada vagadhishvari,
Dhyanagamya'parichchhedya, jnanada, jnanavigraha.
सर्ववेदान्त संवेद्या, सत्यानन्द स्वरूपिणी ।
लोपामुद्रार्चिता, लीलाकॢप्त ब्रह्माण्डमण्डला ॥ १२८॥
Sarvavedanta samvedya, satyananda svarupini,
Lopamudrarchita, lilaklipta brahmandamandala.
अदृश्या, दृश्यरहिता, विज्ञात्री, वेद्यवर्जिता ।
योगिनी, योगदा, योग्या, योगानन्दा, युगन्धरा ॥ १२९॥
Adrishya, drishyarahita, vijnatri, vedyavarjita,
Yogini, yogada, yogya, yogananda, yugandhara.
इच्छाशक्ति ज्ञानशक्ति क्रियाशक्ति स्वरूपिणी ।
सर्वाधारा, सुप्रतिष्ठा, सदसद्रूपधारिणी ॥ १३०॥
Ichchhashakti jnanashakti kriyashakti svarupini,
Sarvadhara, supratishtha, sadasadrupadharini.
अष्टमूर्ति, रजाजैत्री, लोकयात्रा विधायिनी ।
एकाकिनी, भूमरूपा, निर्द्वैता, द्वैतवर्जिता ॥ १३१॥
Ashtamurti, rajajaitri, lokayatra vidhayini,
Ekakini, bhumarupa, nirdvaita, dvaitavarjita.
अन्नदा, वसुदा, वृद्धा, ब्रह्मात्मैक्य स्वरूपिणी ।
बृहती, ब्राह्मणी, ब्राह्मी, ब्रह्मानन्दा, बलिप्रिया ॥ १३२॥
Annada, vasuda, vriddha, brahmatmaikya svarupini,
Brihati, brahmani, brahmi, brahmananda, balipriya.
भाषारूपा, बृहत्सेना, भावाभाव विवर्जिता ।
सुखाराध्या, शुभकरी, शोभना सुलभा गतिः ॥ १३३॥
Bhasharupa, brihatsena, bhavabhava vivarjita,
Sukharadhya, shubhakari, shobhana sulabha gatih.
राजराजेश्वरी, राज्यदायिनी, राज्यवल्लभा ।
राजत्कृपा, राजपीठ निवेशित निजाश्रिता ॥ १३४॥
Rajarajeshvari, rajyadayini, rajyavallabha,
Rajatkripa, rajapitha niveshita nijashrita.
राज्यलक्ष्मीः, कोशनाथा, चतुरङ्ग बलेश्वरी ।
साम्राज्यदायिनी, सत्यसन्धा, सागरमेखला ॥ १३५॥
Rajyalakshmih, koshanatha, chaturanga baleshvari,
Samrajyadayini, satyasandha, sagaramekhala.
दीक्षिता, दैत्यशमनी, सर्वलोक वशङ्करी ।
सर्वार्थदात्री, सावित्री, सच्चिदानन्द रूपिणी ॥ १३६॥
Dikshita, daityashamani, sarvaloka vashankari,
Sarvarthadatri, savitri, sachchidananda rupini.
देशकालापरिच्छिन्ना, सर्वगा, सर्वमोहिनी ।
सरस्वती, शास्त्रमयी, गुहाम्बा, गुह्यरूपिणी ॥ १३७॥
Deshakalaparichchhinna, sarvaga, sarvamohini,
Sarasvati, shastramayi, guhamba, guhyarupini.
सर्वोपाधि विनिर्मुक्ता, सदाशिव पतिव्रता ।
सम्प्रदायेश्वरी, साध्वी, गुरुमण्डल रूपिणी ॥ १३८॥
Sarvopadhi vinirmukta, sadashiva pativrata,
Sampradayeshvari, sadhvi, gurumandala rupini.
कुलोत्तीर्णा, भगाराध्या, माया, मधुमती, मही ।
गणाम्बा, गुह्यकाराध्या, कोमलाङ्गी, गुरुप्रिया ॥ १३९॥
Kulottirna, bhagaradhya, maya, madhumati, mahi,
Ganamba, guhyakaradhya, komalangi, gurupriya.
स्वतन्त्रा, सर्वतन्त्रेशी, दक्षिणामूर्ति रूपिणी ।
सनकादि समाराध्या, शिवज्ञान प्रदायिनी ॥ १४०॥
Svatantra, sarvatantreshi, dakshinamurti rupini,
Sanakadi samaradhya, shivajnana pradayini.
चित्कला, आनन्दकलिका, प्रेमरूपा, प्रियङ्करी ।
नामपारायण प्रीता, नन्दिविद्या, नटेश्वरी ॥ १४१॥
Chitkala, anandakalika, premarupa, priyankari,
Namaparayana prita, nandividya, nateshvari.
मिथ्या जगदधिष्ठाना मुक्तिदा, मुक्तिरूपिणी ।
लास्यप्रिया, लयकरी, लज्जा, रम्भादि वन्दिता ॥ १४२॥
Mithya jagadadhishthana muktida, muktirupini,
Lasyapriya, layakari, lajja, rambhadi vandita.
भवदाव सुधावृष्टिः, पापारण्य दवानला ।
दौर्भाग्यतूल वातूला, जराध्वान्त रविप्रभा ॥ १४३॥
Bhavadava sudhavrishtih, paparanya davanala,
Daurbhagyatula vatula, jaradhvanta raviprabha.
भाग्याब्धिचन्द्रिका, भक्तचित्तकेकि घनाघना ।
रोगपर्वत दम्भोलिः, मृत्युदारु कुठारिका ॥ १४४॥
Bhagyabdhichandrika, bhaktachittakeki ghanaghana,
Rogaparvata dambholih, mrityudaru kutharika.
महेश्वरी, महाकाली, महाग्रासा, महा शना ।
अपर्णा, चण्डिका, चण्डमुण्डा सुर निषूदिनी ॥ १४५॥
Maheshvari, mahakali, mahagrasa, maha shana,
Aparna, chandika, chandamunda sura nishudini.
क्षराक्षरात्मिका, सर्वलोकेशी, विश्वधारिणी ।
त्रिवर्गदात्री, सुभगा, त्र्यम्बका, त्रिगुणात्मिका ॥ १४६॥
Ksharaksharatmika, sarvalokeshi, vishvadharini,
Trivargadatri, subhaga, tryambaka, trigunatmika.
स्वर्गापवर्गदा, शुद्धा, जपापुष्प निभाकृतिः ।
ओजोवती, द्युतिधरा, यज्ञरूपा, प्रियव्रता ॥ १४७॥
Svargapavargada, shuddha, japapushpa nibhakritih,
Ojovati, dyutidhara, yajnarupa, priyavrata.
दुराराध्या, दुराधर्षा, पाटली कुसुमप्रिया ।
महती, मेरुनिलया, मन्दारकुसुमप्रिया ॥ १४८॥
Duraradhya, duradharsha, patali kusumapriya,
Mahati, merunilaya, mandarakusumapriya.
वीराराध्या, विराड्रूपा, विरजा, विश्वतोमुखी ।
प्रत्यग्रूपा, पराकाशा, प्राणदा, प्राणरूपिणी ॥ १४९॥
Viraradhya, viradrupa, viraja, vishvatomukhi,
Pratyagrupa, parakasha, pranada, pranarupini.
मार्ताण्ड भैरवाराध्या, मन्त्रिणी न्यस्तराज्यधूः ।
त्रिपुरेशी, जयत्सेना, निस्त्रैगुण्या, परापरा ॥ १५०॥
Martanda bhairavaradhya, mantrini nyastarajyadhuh,
Tripureshi, jayatsena, nistraigunya, parapara.
श्लोक 151–170
Truth, knowledge and bliss; the supreme light and supreme abode, subtler than the atom and higher than the highest; Brahmani, mother of Brahma, of many forms; giver of life and breath, present in the fifty-one sacred seats; the essence of the scriptures and of all mantras; rest for those burnt by birth, death and old age. She lifts those sunk in the mire of worldly life, supports dharma, increases wealth and grain, is Vaishnavi, and is the meaning of both 'That' and 'thou' in 'That thou art'; worshipped with the flower of consciousness.
सत्य, ज्ञान और आनंद स्वरूपा; परम ज्योति और परम धाम, अणु से भी सूक्ष्म और परात्पर; ब्रह्माणी, ब्रह्मजननी, बहुरूपा; प्राण देने वाली, पचास (इक्यावन) पीठों में विराजमान; शास्त्रों और मंत्रों का सार; जन्म, मृत्यु और बुढ़ापे से तपे लोगों को विश्राम देने वाली। वे संसार के कीचड़ में डूबे लोगों का उद्धार करती हैं, धर्म का आधार हैं, धन-धान्य बढ़ाती हैं, वैष्णवी हैं, और 'तत्त्वमसि' के 'तत्' और 'त्वम्' दोनों का अर्थ हैं; चैतन्य रूपी पुष्प से पूजित।
सत्यज्ञानानन्दरूपा, सामरस्य परायणा ।
कपर्दिनी, कलामाला, कामधुक् कामरूपिणी ॥ १५१॥
Satyajnananandarupa, samarasya parayana,
Kapardini, kalamala, kamadhuk kamarupini.
कलानिधिः, काव्यकला, रसज्ञा, रसशेवधिः ।
पुष्टा, पुरातना, पूज्या, पुष्करा, पुष्करेक्षणा ॥ १५२॥
Kalanidhih, kavyakala, rasajna, rasashevadhih,
Pushta, puratana, pujya, pushkara, pushkarekshana.
परञ्ज्योतिः, परन्धाम, परमाणुः, परात्परा ।
पाशहस्ता, पाशहन्त्री, परमन्त्र विभेदिनी ॥ १५३॥
Paranjyotih, parandhama, paramanuh, paratpara,
Pashahasta, pashahantri, paramantra vibhedini.
मूर्ताऽमूर्ताऽनित्यतृप्ता, मुनि मानस हंसिका ।
सत्यव्रता, सत्यरूपा, सर्वान्तर्यामिनी, सती ॥ १५४॥
Murta'murta'nityatripta, muni manasa hamsika,
Satyavrata, satyarupa, sarvantaryamini, sati.
ब्रह्माणी, ब्रह्मजननी, बहुरूपा, बुधार्चिता ।
प्रसवित्री, प्रचण्डाऽऽज्ञा, प्रतिष्ठा, प्रकटाकृतिः ॥ १५५॥
Brahmani, brahmajanani, bahurupa, budharchita,
Prasavitri, prachanda''jna, pratishtha, prakatakritih.
प्राणेश्वरी, प्राणदात्री, पञ्चाशत्पीठ रूपिणी ।
विशृङ्खला, विविक्तस्था, वीरमाता, वियत्प्रसूः ॥ १५६॥
Praneshvari, pranadatri, panchashatpitha rupini,
Vishrinkhala, viviktastha, viramata, viyatprasuh.
मुकुन्दा, मुक्ति निलया, मूलविग्रह रूपिणी ।
भावज्ञा, भवरोगघ्नी भवचक्र प्रवर्तिनी ॥ १५७॥
Mukunda, mukti nilaya, mulavigraha rupini,
Bhavajna, bhavarogaghni bhavachakra pravartini.
छन्दःसारा, शास्त्रसारा, मन्त्रसारा, तलोदरी ।
उदारकीर्ति, रुद्दामवैभवा, वर्णरूपिणी ॥ १५८॥
Chhandahsara, shastrasara, mantrasara, talodari,
Udarakirti, ruddamavaibhava, varnarupini.
जन्ममृत्यु जरातप्त जन विश्रान्ति दायिनी ।
सर्वोपनिष दुद्घुष्टा, शान्त्यतीत कलात्मिका ॥ १५९॥
Janmamrityu jaratapta jana vishranti dayini,
Sarvopanisha dudghushta, shantyatita kalatmika.
गम्भीरा, गगनान्तस्था, गर्विता, गानलोलुपा ।
कल्पनारहिता, काष्ठाऽकान्ता, कान्तार्ध विग्रहा ॥ १६०॥
Gambhira, gaganantastha, garvita, ganalolupa,
Kalpanarahita, kashtha'kanta, kantardha vigraha.
कार्यकारण निर्मुक्ता, कामकेलि तरङ्गिता ।
कनत्कनकताटङ्का, लीलाविग्रह धारिणी ॥ १६१॥
Karyakarana nirmukta, kamakeli tarangita,
Kanatkanakatatanka, lilavigraha dharini.
अजा क्षय विनिर्मुक्ता, मुग्धा क्षिप्रप्रसादिनी ।
अन्तर्मुख समाराध्या, बहिर्मुख सुदुर्लभा ॥ १६२॥
Aja kshaya vinirmukta, mugdha kshipraprasadini,
Antarmukha samaradhya, bahirmukha sudurlabha.
त्रयी, त्रिवर्ग निलया, त्रिस्था, त्रिपुरमालिनी ।
निरामया, निरालम्बा, स्वात्मारामा, सुधासृतिः ॥ १६३॥
Trayi, trivarga nilaya, tristha, tripuramalini,
Niramaya, niralamba, svatmarama, sudhasritih.
संसारपङ्क निर्मग्न समुद्धरण पण्डिता ।
यज्ञप्रिया, यज्ञकर्त्री, यजमान स्वरूपिणी ॥ १६४॥
Samsarapanka nirmagna samuddharana pandita,
Yajnapriya, yajnakartri, yajamana svarupini.
धर्माधारा, धनाध्यक्षा, धनधान्य विवर्धिनी ।
विप्रप्रिया, विप्ररूपा, विश्वभ्रमण कारिणी ॥ १६५॥
Dharmadhara, dhanadhyaksha, dhanadhanya vivardhini,
Viprapriya, viprarupa, vishvabhramana karini.
विश्वग्रासा, विद्रुमाभा, वैष्णवी, विष्णुरूपिणी ।
अयोनिः, योनिनिलया, कूटस्था, कुलरूपिणी ॥ १६६॥
Vishvagrasa, vidrumabha, vaishnavi, vishnurupini,
Ayonih, yoninilaya, kutastha, kularupini.
वीरगोष्ठीप्रिया, वीरा, नैष्कर्म्या, नादरूपिणी ।
विज्ञान कलना, कल्या विदग्धा, बैन्दवासना ॥ १६७॥
Viragoshthipriya, vira, naishkarmya, nadarupini,
Vijnana kalana, kalya vidagdha, baindavasana.
तत्त्वाधिका, तत्त्वमयी, तत्त्वमर्थ स्वरूपिणी ।
सामगानप्रिया, सौम्या, सदाशिव कुटुम्बिनी ॥ १६८॥
Tattvadhika, tattvamayi, tattvamartha svarupini,
Samaganapriya, saumya, sadashiva kutumbini.
सव्यापसव्य मार्गस्था, सर्वापद्वि निवारिणी ।
स्वस्था, स्वभावमधुरा, धीरा, धीर समर्चिता ॥ १६९॥
Savyapasavya margastha, sarvapadvi nivarini,
Svastha, svabhavamadhura, dhira, dhira samarchita.
चैतन्यार्घ्य समाराध्या, चैतन्य कुसुमप्रिया ।
सदोदिता, सदातुष्टा, तरुणादित्य पाटला ॥ १७०॥
Chaitanyarghya samaradhya, chaitanya kusumapriya,
Sadodita, sadatushta, tarunaditya patala.
श्लोक 171–183
The closing names: worshipped in the right-hand and left-hand ways, smiling; fond of praise; mother of the universe, Vishalakshi; Panchami, lady of the five elements; daughter of the mountain; Bala, who plays the cosmic game; pleased by the worship of married women; honoured with the ten mudras; queen of the triangle and of the three gunas; beyond the six paths; of boundless compassion; known to all, from children to cowherds; dwelling in the Shri Chakra; Shri Shiva, the oneness of Shiva and Shakti; and the thousandth name, Lalitambika.
समापन के नाम: दक्षिण और वाम दोनों मार्गों से पूजित, मंद मुस्कान वाली; स्तोत्रप्रिया; विश्वमाता, विशालाक्षी; पंचमी, पंचभूतों की ईश्वरी; पर्वतराज की पुत्री; बाला, लीलाविनोदिनी; सुवासिनी अर्चन से प्रसन्न; दस मुद्राओं से पूजित; त्रिकोण और त्रिगुणों की स्वामिनी; छह अध्वों से परे; अव्याज करुणा वाली; बच्चों और ग्वालों तक सबकी जानी हुई; श्रीचक्र में निवास करने वाली; श्रीशिवा, शिव-शक्ति की एकता; और सहस्रवाँ नाम, ललितांबिका।
दक्षिणादक्षिणाराध्या, दरस्मेर मुखाम्बुजा ।
कौलिनीकेवला, अनर्घ्यकैवल्य पददायिनी ॥ १७१॥
Dakshinadakshinaradhya, darasmera mukhambuja,
Kaulinikevala, anarghyakaivalya padadayini.
स्तोत्रप्रिया, स्तुतिमती, श्रुतिसंस्तुत वैभवा ।
मनस्विनी, मानवती, महेशी, मङ्गलाकृतिः ॥ १७२॥
Stotrapriya, stutimati, shrutisamstuta vaibhava,
Manasvini, manavati, maheshi, mangalakritih.
विश्वमाता, जगद्धात्री, विशालाक्षी, विरागिणी ।
प्रगल्भा, परमोदारा, परामोदा, मनोमयी ॥ १७३॥
Vishvamata, jagaddhatri, vishalakshi, viragini,
Pragalbha, paramodara, paramoda, manomayi.
व्योमकेशी, विमानस्था, वज्रिणी, वामकेश्वरी ।
पञ्चयज्ञप्रिया, पञ्चप्रेत मञ्चाधिशायिनी ॥ १७४॥
Vyomakeshi, vimanastha, vajrini, vamakeshvari,
Panchayajnapriya, panchapreta manchadhishayini.
पञ्चमी, पञ्चभूतेशी, पञ्च सङ्ख्योपचारिणी ।
शाश्वती, शाश्वतैश्वर्या, शर्मदा, शम्भुमोहिनी ॥ १७५॥
Panchami, panchabhuteshi, pancha sankhyopacharini,
Shashvati, shashvataishvarya, sharmada, shambhumohini.
धरा, धरसुता, धन्या, धर्मिणी, धर्मवर्धिनी ।
लोकातीता, गुणातीता, सर्वातीता, शमात्मिका ॥ १७६॥
Dhara, dharasuta, dhanya, dharmini, dharmavardhini,
Lokatita, gunatita, sarvatita, shamatmika.
बन्धूक कुसुम प्रख्या, बाला, लीलाविनोदिनी ।
सुमङ्गली, सुखकरी, सुवेषाढ्या, सुवासिनी ॥ १७७॥
Bandhuka kusuma prakhya, bala, lilavinodini,
Sumangali, sukhakari, suveshadhya, suvasini.
सुवासिन्यर्चनप्रीताऽऽशोभना, शुद्ध मानसा ।
बिन्दु तर्पण सन्तुष्टा, पूर्वजा, त्रिपुराम्बिका ॥ १७८॥
Suvasinyarchanaprita''shobhana, shuddha manasa,
Bindu tarpana santushta, purvaja, tripurambika.
दशमुद्रा समाराध्या, त्रिपुराश्रीवशङ्करी ।
ज्ञानमुद्रा, ज्ञानगम्या, ज्ञानज्ञेय स्वरूपिणी ॥ १७९॥
Dashamudra samaradhya, tripurashrivashankari,
Jnanamudra, jnanagamya, jnanajneya svarupini.
योनिमुद्रा, त्रिखण्डेशी, त्रिगुणाम्बा, त्रिकोणगा ।
अनघाऽद्भुत चारित्रा, वाञ्छितार्थ प्रदायिनी ॥ १८०॥
Yonimudra, trikhandeshi, trigunamba, trikonaga,
Anagha'dbhuta charitra, vanchhitartha pradayini.
अभ्यासाति शयज्ञाता, षडध्वातीत रूपिणी ।
अव्याज करुणामूर्ति, रज्ञानध्वान्त दीपिका ॥ १८१॥
Abhyasati shayajnata, shadadhvatita rupini,
Avyaja karunamurti, rajnanadhvanta dipika.
आबालगोप विदिता, सर्वानुल्लङ्घ्य शासना ।
श्री चक्रराजनिलया, श्रीमत्त्रिपुर सुन्दरी ॥ १८२॥
Abalagopa vidita, sarvanullanghya shasana,
Shri chakrarajanilaya, shrimattripura sundari.
श्री शिवा, शिवशक्त्यैक्य रूपिणी, ललिताम्बिका ।
एवं श्रीललिता देव्या नाम्नां साहस्रकं जगुः ॥
Shri shiva, shivashaktyaikya rupini, lalitambika,
Evam shrilalita devya namnam sahasrakam jaguh.
॥ इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे उत्तरखण्डे श्रीहयग्रीवागस्त्यसंवादे श्रीललितारहस्यनामसाहस्रस्तोत्रकथनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥
Iti shribrahmandapurane uttarakhande shrihayagrivagastyasamvade shrilalitarahasyanamasahasrastotrakathanam nama dvitiyo'dhyayah.
Thus ends the second chapter, the telling of the hymn of Lalita's thousand secret names, in the dialogue of Hayagriva and Agastya, in the Uttara Khanda of the Brahmanda Purana.
इस प्रकार ब्रह्मांड पुराण के उत्तर खंड में हयग्रीव-अगस्त्य संवाद में श्रीललिता रहस्य सहस्रनाम स्तोत्र कथन नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ।
समापन ध्यानम्
पाठ वैसे ही समाप्त होता है जैसे आरंभ हुआ था, माँ के ध्यान के साथ।
सिन्दूरारुण विग्रहां त्रिनयनां माणिक्यमौलि स्फुरत् तारा नायक शेखरां स्मितमुखीमापीनवक्षोरुहाम् ।
पाणिभ्यामलिपूर्णरत्नचषकं रक्तोत्पलं बिभ्रतीं सौम्यां रत्न घटस्थ रक्तचरणां ध्यायेत् परामम्बिकाम् ॥
Sinduraruna vigraham trinayanam manikyamauli sphurat tara nayaka shekharam smitamukhimapinavakshoruham,
Panibhyamalipurnaratnachashakam raktotpalam bibhratim saumyam ratna ghatastha raktacharanam dhyayet paramambikam.
Meditate on the supreme Mother: her body red as vermilion, three-eyed, the moon shining in her ruby crown, smiling, full-breasted, holding a jewelled cup of honey and a red lotus, gentle, her red feet resting on a jewelled pot.
परम अंबिका का ध्यान करें: सिंदूर जैसे लाल शरीर वाली, त्रिनेत्रा, माणिक्य मुकुट में चमकते चंद्रमा वाली, मुस्कुराती, हाथों में मधु से भरा रत्नपात्र और लाल कमल लिए, सौम्य, रत्नकलश पर लाल चरण रखे हुए।
पाठ कब और कैसे करें
- दिन: शुक्रवार, पूर्णिमा, नवरात्रि (विशेषकर अष्टमी और नवमी) और ललिता जयंती (माघ पूर्णिमा) विशेष माने जाते हैं; बहुत से लोग रोज़ पाठ करते हैं।
- समय: सुबह या शाम, स्नान के बाद, हो सके तो देवी के चित्र या श्रीचक्र के सामने। नामों का पूरा पाठ लगभग 25–35 मिनट में होता है।
- कुमकुमार्चन: शुक्रवार और नवरात्रि में बहुत सी महिलाएँ मिलकर नामावली से कुमकुमार्चन करती हैं।
ज्योतिष में ललिता सहस्रनाम
दिव्य माता की उपासना शुक्र (सौंदर्य, सामंजस्य, विवाह और सुख) और चंद्रमा (मन और माता) से जुड़ी है, और उत्तरभाग इसे ग्रह पीड़ा की शांति के लिए भी बताता है। शुक्र या चंद्रमा की कठिन अवधि में, वैवाहिक सामंजस्य के लिए और मन की स्थिरता के लिए इसका पाठ अक्सर किया जाता है। अपनी कुंडली के अनुसार AstroQPT से पूछें।
आपकी कुंडली क्या कहती है? AstroQPT आपकी कुंडली देखकर बता सकता है कि कौन-सा ग्रह ध्यान माँगता है और कौन-सा उपाय आपके लिए उपयुक्त है।
AstroQPT से पूछें →अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
ललिता सहस्रनाम कहाँ से है?
ब्रह्मांड पुराण (उत्तर खंड) से। देवी की आज्ञा से आठ वाग्देवियों ने इसकी रचना की और हयग्रीव ने इसका उपदेश अगस्त्य मुनि को दिया।
क्या कोई भी ललिता सहस्रनाम का पाठ कर सकता है?
ग्रंथ स्वयं कहता है कि इसे भक्त और निष्ठावान साधकों को दिया जाए, और श्रीविद्या परंपरा में इसे गुरु से सीखा जाता है। आज भक्त इसे घरों और मंदिरों में व्यापक रूप से पढ़ते हैं, और बहुत से आचार्य श्रद्धापूर्ण पाठ को प्रोत्साहित करते हैं।
इसका पाठ कितने समय में होता है?
सामान्य गति से नामों के 183 श्लोक लगभग 25–35 मिनट में; न्यास और ध्यान के साथ थोड़ा अधिक।
क्या नामावली और स्तोत्र एक ही हैं?
दोनों में वही सहस्र नाम हैं। स्तोत्र पाठ के लिए है; नामावली अर्चना के लिए, जैसे कुमकुमार्चन, हर नाम के साथ कुमकुम या फूल अर्पित करना।
संग्रह में और पढ़ें
ज्योतिष और भक्ति-पाठ आस्था और चिंतन की परंपराएँ हैं; ये डॉक्टर, वकील या वित्तीय सलाहकार की सलाह का विकल्प नहीं हैं।